English | नेपाली
कक्षा ०५
क्यानाबिस खेतीका आधारभूत कुरा
०१
बिरुवाबाट सुरु गरौँ
राम्रो खेतीको सुरुवात बिरुवालाई बुझेर हुन्छ।
क्यानाबिस एउटा बिरुवा हो।
उपकरण, मलखाद, ग्रीनहाउस वा प्रविधिबारे सोच्नुभन्दा पहिले, खेती गर्ने व्यक्तिले बिरुवालाई नै बुझ्नुपर्छ।
अरू बिरुवाजस्तै क्यानाबिसलाई पनि केही आधारभूत कुरा चाहिन्छ:
प्रकाश
प्रकाश संश्लेषणका लागि ऊर्जा दिन्छ।
पानी
बिरुवाभित्र प्रवाह हुन्छ र यसको जैविक प्रक्रियालाई सहयोग गर्छ।
हावा
पातलाई कार्बन डाइअक्साइड र जराको वरिपरि अक्सिजन उपलब्ध गराउँछ।
जराका लागि ठाउँ
बिरुवालाई अडिन तथा पानी र पोषक तत्त्व लिन ठाउँ दिन्छ।
पोषक तत्त्व
नयाँ वृद्धि र विकासका लागि आवश्यक तत्त्व उपलब्ध गराउँछन्।
उपयुक्त वातावरण
तापक्रम, आर्द्रता र हावाको प्रवाहले बिरुवा कति राम्रोसँग बढ्छ भन्नेमा प्रभाव पार्छ।
बिरुवाले वातावरणअनुसार प्रतिक्रिया दिन्छ
क्यानाबिसको बिरुवाले आफ्नो वरपरको वातावरणअनुसार निरन्तर प्रतिक्रिया दिइरहेको हुन्छ।
प्रकाश कम भयो भने यसको वृद्धि प्रभावित हुन्छ।
पानी धेरै वा कम भयो भने जरामा असर पर्छ।
तापक्रम र आर्द्रताले बिरुवाले पानी कसरी प्रयोग गर्छ भन्नेमा प्रभाव पार्छ।
पोषक तत्त्वले पात र बिरुवाको विकासमा असर गर्छ।
कीरा र रोगले यी सबै प्रक्रियामा बाधा पुर्याउन सक्छन्।
यसबाट हामी खेतीको पहिलो सिद्धान्त बुझ्न सक्छौँ:
“बिरुवालाई के दिने?” भनेर सुरु नगर्नुहोस्।
पहिले सोध्नुहोस्, “बिरुवाले मलाई के बताइरहेको छ?”
खेती भनेको जीवित वातावरणको व्यवस्थापन हो।
खेतीको उद्देश्य बिरुवालाई जबरजस्ती बढाउनु होइन।
उद्देश्य भनेको बिरुवा राम्रोसँग बढ्न सक्ने वातावरण बनाउनु हो।
पहिले बिरुवालाई बुझौँ। प्रविधि र तरिका त्यसपछि आउँछन्।
०२
बीउ कि क्लोन?
क्यानाबिसको बिरुवा एकभन्दा बढी तरिकाबाट सुरु गर्न सकिन्छ।
खेतीका लागि क्यानाबिस सुरु गर्ने दुई सामान्य माध्यम हुन्—बीउ र क्लोन।
दुवैबाट स्वस्थ क्यानाबिस बिरुवा उत्पादन गर्न सकिन्छ, तर यी दुई एउटै होइनन्।
बीउ
बीउ यौन प्रजननबाट उत्पादन हुन्छ।
बीउ अंकुरित हुँदा त्यसबाट आफ्नै आनुवंशिक विशेषता भएको नयाँ बिरुवा बन्छ।
बीउबाट उम्रिएका बिरुवामा सामान्यतया बलियो मुख्य जरा विकास हुन्छ। एउटै अभिभावक बिरुवाबाट आएका बीउहरूमा समेत एक बिरुवाबाट अर्कोमा केही भिन्नता देखिन सक्छ।
बीउका केही प्रकार:
रेगुलर बीउ (Regular Seeds)
भाले वा पोथी दुवै बिरुवा उत्पादन हुन सक्छन्।
फेमिनाइज्ड बीउ (Feminized Seeds)
पोथी बिरुवा हुने सम्भावना धेरै बढ्ने गरी उत्पादन गरिन्छ।
अटोफ्लावरिङ बीउ (Autoflowering Seeds)
दिन र रातको प्रकाश चक्रभन्दा मुख्य रूपमा बिरुवाको उमेरअनुसार फूल लाग्ने चरणतर्फ जान्छ।
अहिले हामी बीउ उत्पादन वा आनुवंशिकीको थप गहिराइमा जान आवश्यक छैन।
क्लोन
क्लोन भनेको जीवित क्यानाबिस बिरुवाबाट काटिएको भाग हो, जसलाई आफ्नै जरा विकास गर्न दिइन्छ।
बीउबाट उम्रिएको बिरुवाजस्तो यो नयाँ आनुवंशिक संयोजन होइन।
यो जुन माउ बिरुवा (mother plant) बाट लिइएको हो, त्यसकै आनुवंशिक गुण बोकेको हुन्छ।
यसले किसानलाई एउटा महत्त्वपूर्ण फाइदा दिन्छ:
एकरूपता
माउ बिरुवामा चाहिएका गुणहरू छन् भने, क्लोनबाट ती गुण भएका बिरुवाहरू पटक–पटक उत्पादन गर्न सकिन्छ।
तर क्लोनसँगै माउ बिरुवामा भएका समस्या पनि आउन सक्छन्—कीरा, रोग वा कमजोर बिरुवा स्वास्थ्यसमेत।
बीउ र क्लोन — के फरक छ?
बीउ
नयाँ आनुवंशिक संयोजन भएको बिरुवा
अंकुरणबाट सुरु हुन्छ
आनुवंशिक विविधता बढी हुन्छ
पछि रोप्नका लागि भण्डारण गर्न सकिन्छ
क्लोन
पहिलेबाट रहेको बिरुवाबाट काटिएको भाग
माउ बिरुवाकै आनुवंशिक गुण हुन्छ
गुणहरू बढी अनुमान गर्न सकिन्छ
स्वस्थ जीवित बिरुवा उपलब्ध हुनुपर्छ
कुनै एक सधैँ राम्रो हुँदैन।
कुन माध्यमबाट खेती सुरु गर्ने भन्ने कुरा खेतीको उद्देश्य, उपलब्ध आनुवंशिक स्रोत, खेती प्रणाली र नियामक आवश्यकतामा निर्भर गर्छ।
बीउबाट नयाँ बिरुवा बन्छ।
क्लोनबाट भएको बिरुवालाई पुनः उत्पादन गरिन्छ।
हरेक खेती चक्रको सुरुवात आनुवंशिकीबाट हुन्छ।
०३
अंकुरण र बेर्ना
सुरुका दिनहरूले बिरुवाको आधार तयार गर्छन्।
उम्रन सक्ने क्यानाबिसको बीउले वृद्धि सुरु गर्न आवश्यक अवस्था पाएपछि अंकुरण (germination) सुरु हुन्छ।
बीउले पानी सोस्छ, त्यसको बाहिरी खोल खुल्छ र पहिलो जरा बाहिर निस्कन थाल्छ।
यो पहिलो जरालाई र्याडिकल (radicle) भनिन्छ।
त्यसको केही समयपछि सानो टुसा बाहिर निस्कन्छ र प्रकाशतर्फ बढ्न थाल्छ।
बीउलाई तीनवटा आधारभूत कुरा चाहिन्छ
चिस्यान (MOISTURE)
अंकुरण सुरु गर्न बीउलाई पर्याप्त चिस्यान चाहिन्छ।
अक्सिजन (OXYGEN)
बीउ र विकास हुँदै गरेका जरालाई अक्सिजन चाहिन्छ। सधैँ पानीले पूरै भिजेको माध्यमले जराको वरिपरि उपलब्ध हावा कम गर्न सक्छ।
उपयुक्त तापक्रम (SUITABLE TEMPERATURE)
अंकुरणका लागि जैविक गतिविधि चल्न सक्ने गरी न्यानो, तर अत्यधिक तातो नभएको वातावरण चाहिन्छ।
बीउबाट बेर्नासम्म
सानो बिरुवा बाहिर निस्किएपछि त्यसका पहिलो साना पातहरू—कोटिलेडन (cotyledons)—खुल्छन्।
त्यसपछि पहिलो वास्तविक पातहरू आउँछन्।
अब बिरुवा बेर्ना (seedling) को चरणमा प्रवेश गरेको हुन्छ।
यस अवस्थामा जराको प्रणाली अझै सानो हुन्छ र बिरुवा आफ्नो वातावरणप्रति विशेष रूपमा संवेदनशील हुन्छ।
धेरै दिनु सधैँ राम्रो हुँदैन
नयाँ सिक्नेहरूले गर्ने एउटा सामान्य गल्ती भनेको बेर्नालाई धेरै कुरा दिएर सहयोग गर्न खोज्नु हो।
धेरै पानीले नयाँ जराको वरिपरि अक्सिजन कम गर्न सक्छ।
अत्यधिक पोषक तत्त्वले अझै धेरै मल आवश्यक नभएको सानो बिरुवालाई तनाव दिन सक्छ।
अत्यधिक वातावरणीय तनावले सुरुवाती विकासलाई सुस्त बनाउन सक्छ।
उद्देश्य सरल छ:
चिसो/ओसिलो — तर पानीले भरिएको होइन
हल्का प्रकाश
उपयुक्त तापक्रम
जराको वरिपरि राम्रो हावा
बिरुवालाई हेर्नुहोस्
स्वस्थ बेर्नाले बिस्तारै नयाँ जरा स्थापित गर्छ र वास्तविक पातहरू निकाल्न थाल्छ।
छिटो बढाउन खोज्नुको सट्टा, त्यसलाई आफू स्थापित हुन समय दिनुहोस्।
सुरुवात बीउभित्र हुन्छ।
त्यो सुरुवात विकास हुन्छ कि हुँदैन भन्ने वातावरणले निर्धारण गर्छ।
बलियो बिरुवाको सुरुवात स्वस्थ जराबाट हुन्छ।
०४
जरा र बिरुवा हुर्कने माध्यम
स्वस्थ वृद्धि जमिनमुनिबाट सुरु हुन्छ।
हामी प्रायः सबैभन्दा पहिले पातहरू देख्छौँ।
तर क्यानाबिसको बिरुवा स्वस्थ छ कि छैन भन्ने निर्धारण गर्ने धेरै कुरा हामीले देख्न नसक्ने ठाउँ—जराको क्षेत्रमा (root zone)—भइरहेको हुन्छ।
जराले बिरुवालाई अड्याउँछ र बढ्न आवश्यक पानी र खनिज पोषक तत्त्वहरू सोस्छ।
तर जरालाई अर्को एउटा कुरा पनि चाहिन्छ, जुन नयाँ खेती गर्नेहरूले कहिलेकाहीँ बिर्सन्छन्:
अक्सिजन
जराले पनि श्वासप्रश्वास गर्छ र त्यसका लागि अक्सिजन चाहिन्छ।
बिरुवा हुर्कने माध्यम धेरै समयसम्म पानीले भरिएर बस्यो भने जराको वरिपरि उपलब्ध अक्सिजन कम हुन सक्छ।
त्यसैले जराको राम्रो व्यवस्थापन भनेको बिरुवालाई पानी दिने कुरा मात्र होइन।
यसको अर्थ यी कुराबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो:
पानी · हावा · पोषक तत्त्व · जराका लागि ठाउँ
क्यानाबिस केमा हुर्काउन सकिन्छ?
क्यानाबिसलाई विभिन्न किसिमका खेती प्रणालीमा हुर्काउन सकिन्छ।
माटो (SOIL)
खनिज र जैविक पदार्थ भएको जैविक रूपमा सक्रिय वातावरण।
माटोविहीन माध्यम (SOILLESS MEDIA)
कोको कोयर, पीटमा आधारित मिश्रण वा यस्तै अन्य माध्यमले बिरुवालाई भौतिक आधार दिन सक्छन्। पानी र पोषक तत्त्व भने किसानले व्यवस्थापन गर्छ।
हाइड्रोपोनिक्स (HYDROPONICS)
माटोबिना पनि बिरुवा हुर्काउन सकिन्छ। यस्तो प्रणालीमा जराले व्यवस्थित प्रणालीमार्फत पानी र खनिज पोषक तत्त्व प्राप्त गर्छ।
प्रत्येक विधिको व्यवस्थापन फरक हुन्छ।
तर बिरुवाका आधारभूत आवश्यकता भने धेरै हदसम्म उस्तै रहन्छन्।
जरा र पानी
पानी धेरै कम भयो भने बिरुवाले राम्रोसँग काम गर्न सक्दैन।
त्यस विशेष जराको वातावरणका लागि पानी धेरै भयो भने पनि समस्या आउन सक्छ।
त्यसैले मुख्य प्रश्न यो होइन:
“क्यानाबिसलाई कति-कति समयमा पानी दिनुपर्छ?”
बरु प्रश्न हो:
“जराको क्षेत्रलाई अहिले पानी चाहिएको छ?”
यसको उत्तर बिरुवाको आकार, बिरुवा हुर्कने माध्यम, भाँडो, तापक्रम, आर्द्रता र अन्य वातावरणीय अवस्थाअनुसार बदलिन्छ।
तल के भइरहेको छ, माथि देखिन्छ
जराको क्षेत्रमा भएका समस्याहरू अन्ततः बिरुवाको देखिने भागमा देखा पर्न सक्छन्।
वृद्धि सुस्त हुनु, बिरुवा ओइलाउनु वा पातको स्वरूपमा परिवर्तन आउनु कहिलेकाहीँ जराको वरिपरिको अवस्थाबाट सुरु भएको हुन सक्छ।
त्यसैले अनुभवी खेतीको सुरुवात पूरै बिरुवालाई हेरेर हुन्छ—त्यसमा जमिनमुनिको वातावरण पनि पर्छ।
स्वस्थ जराले स्वस्थ बिरुवालाई आधार दिन्छ।
बिरुवालाई के चाहिएको छ भन्ने बुझ्न खोज्दा पातमुनि पनि हेर्नुहोस्।
०५
वनस्पतिक वृद्धि
अब बिरुवाले आफ्नो संरचना बनाउँछ।
सानो बिरुवा राम्रोसँग स्थापित भएपछि, क्यानाबिस तीव्र वनस्पतिक वृद्धिको चरणमा प्रवेश गर्छ।
यस चरणमा बिरुवाले मुख्य रूपमा यी भागहरू विकास गर्छ:
जरा
ठूलो जरा प्रणालीले बढ्दो पानी र पोषक तत्त्वको आवश्यकता पूरा गर्न मद्दत गर्छ।
डाँठ र हाँगाहरू
बिरुवाले पछि फूललाई सहारा दिने संरचना बनाउँछ।
पातहरू
पातको क्षेत्रफल बढ्दै जाँदा बिरुवाले प्रकाश संश्लेषणका लागि बढी प्रकाश ग्रहण गर्न सक्छ।
प्रकाशले वृद्धि चलाउँछ
क्यानाबिसले प्रकाशको ऊर्जा प्रयोग गरेर कार्बन डाइअक्साइड र पानीलाई वृद्धिका लागि आवश्यक यौगिकहरूमा रूपान्तरण गर्छ।
वनस्पतिक वृद्धि भइरहेको बेला पर्याप्त प्रकाशले नयाँ पात, डाँठ र हाँगाहरूको विकासलाई सहयोग गर्छ।
यही चरणमा क्यानाबिसको एउटा महत्त्वपूर्ण विशेषता बुझ्न उपयोगी हुन्छ:
प्रकाश अवधि
धेरै क्यानाबिस प्रजातिले दैनिक अनुभव गर्ने उज्यालो र अँध्यारो अवधिको लम्बाइअनुसार प्रतिक्रिया दिन्छन्।
प्रकाश अवधिप्रति संवेदनशील क्यानाबिसमा लामो दिनले सामान्यतया वनस्पतिक वृद्धि कायम राख्न मद्दत गर्छ।
निरन्तर अँध्यारो समय लामो हुँदै जाँदा बिरुवाले फूल फुलाउन सुरु गर्ने जैविक संकेत प्राप्त गर्न सक्छ।
त्यसैले क्यानाबिसका लागि प्रकाश केवल ऊर्जा मात्र होइन।
प्रकाशले बिरुवालाई जानकारी पनि दिन सक्छ।
अटोफ्लावरिङ क्यानाबिसले भने फरक व्यवहार गर्छ। त्यसमा फूल फुल्ने समय दिनको लम्बाइमा हुने उस्तै परिवर्तनभन्दा पनि मुख्य रूपमा बिरुवाको उमेरबाट प्रभावित हुन्छ।
बिरुवाको संरचना स्पष्ट हुँदै जान्छ
वनस्पतिक वृद्धि जारी रहँदा केही भागहरू सजिलै चिन्न सकिन्छ:
नोड (NODE) — जहाँ पात र हाँगा मुख्य डाँठसँग जोडिन्छन्।
इन्टरनोड (INTERNODE) — दुई नोडबीचको दूरी।
वृद्धि हुने टुप्पा (GROWING TIPS) — नयाँ वृद्धि हुने भाग।
हाँगाहरू (BRANCHES) — बिरुवाको माथिल्लो फैलावट बनाउने संरचना।
यी विशेषताहरूले किसानलाई बिरुवा कसरी विकास भइरहेको छ भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ।
भाले कि पोथी?
क्यानाबिस परिपक्व हुँदै जाँदा प्रजनन संरचनाहरू देखिन थाल्छन् र बिरुवा भाले वा पोथी हो भन्ने पहिचान गर्न सकिन्छ।
यो महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनकि भाले र पोथी बिरुवाको प्रजननमा फरक भूमिका हुन्छ र परागसेचनले पोथी फूलमा हुने परिवर्तनलाई असर गर्छ।
कक्षा ०१ मा हामीले भाले र पोथीका आधारभूत संरचना कसरी पहिचान गर्ने भन्ने पहिले नै सिकेका छौँ, त्यसैले यहाँ त्यो पाठ दोहोर्याउनु पर्दैन।
वनस्पतिक वृद्धिले पछि फूल फुल्ने बिरुवाको संरचना बनाउँछ।
यस चरणको उद्देश्य बिरुवालाई केवल ठूलो बनाउनु होइन।
उद्देश्य यस्तो वातावरण कायम गर्नु हो जहाँ बिरुवाले स्वस्थ जरा, पात, डाँठ र हाँगाहरू विकास गर्न सकोस्।
जराले बिरुवालाई स्थापित गर्छ।
वनस्पतिक वृद्धिले यसको संरचना बनाउँछ।
अब बिरुवाको प्राथमिकता बदलिन्छ।
०६
फूल फुल्ने चरण
फूल फुल्नु क्यानाबिस बिरुवाको प्रजनन चरण हो।
क्यानाबिस परिपक्व हुँदै जाँदा यसको वृद्धिमा परिवर्तन आउन थाल्छ।
नयाँ डाँठ र पातहरू बनाउने काममा मात्र केन्द्रित हुनुको सट्टा, बिरुवाले आफ्नो ऊर्जा बिस्तारै प्रजननतर्फ लगाउन थाल्छ।
प्रकाश अवधिप्रति संवेदनशील क्यानाबिसमा लामो र निरन्तर अँध्यारो समयले यो परिवर्तन सुरु गर्न संकेत दिन सक्छ।
भाले र पोथी बिरुवाको विकास फरक हुन्छ
क्यानाबिसमा सामान्यतया भाले र पोथी बिरुवा छुट्टाछुट्टै हुन्छन्।
भाले बिरुवा
यसमा पराग उत्पादन गर्ने संरचनाका गुच्छाहरू विकास हुन्छन्।
परिपक्व भएपछि यिनले पराग छोड्छन्, जसले पोथी फूललाई निषेचित गर्न सक्छ।
पोथी बिरुवा
यसमा प्रजनन संरचनासहित फूलहरू विकास हुन्छन्। ती संरचनामा पराग ग्रहण गर्ने स्टिग्मा (stigma) पनि हुन्छ।
त्यसैले बिरुवा भाले हो कि पोथी भनेर पहिचान गर्न सक्नु खेतीको एउटा महत्त्वपूर्ण आधारभूत सीप हो।
परागसेचनपछि के हुन्छ?
पराग ग्रहण गर्न तयार पोथी फूलमा पराग पुगेपछि निषेचन हुन सक्छ।
त्यसपछि बिरुवाले बीउ उत्पादन गर्न थाल्छ।
पोथी फूलमा परागसेचन नभएमा, परिपक्व बीउ नबनाई फूलको विकास जारी रहन्छ।
यो भिन्नता महत्त्वपूर्ण छ, किनकि क्यानाबिस विभिन्न उद्देश्यका लागि खेती गर्न सकिन्छ।
बीउ उत्पादन गर्ने किसानलाई परागसेचन चाहिन्छ।
परागसेचन नभएको पोथी फूल उत्पादन गर्ने किसानलाई सामान्यतया परागसेचन चाहिँदैन।
फूलहरू विकाससँगै परिवर्तन हुन्छन्
पोथी फूल परिपक्व हुँदै जाँदा केही परिवर्तनहरू आँखाले देख्न सकिन्छ।
फूलको आकार र घनत्व बढ्छ।
पिस्टिल (pistil) र स्टिग्मा (stigma) को स्वरूप परिवर्तन हुन्छ।
र ट्राइकोम (trichome) भनिने रेजिन उत्पादन गर्ने साना संरचनाहरू फूल र वरपरका पातहरूमा झन् स्पष्ट देखिन थाल्छन्।
ट्राइकोम
ट्राइकोम क्यानाबिस बिरुवाको सतहमा पाइने साना ग्रन्थीय संरचनाहरू हुन्।
यिनले क्यानाबिससँग सम्बन्धित धेरै यौगिक उत्पादन गर्छन् र आफूभित्र राख्छन्। यसमा क्यानाबिनोइड (cannabinoid) र सुगन्ध दिने टर्पिन (terpene) पनि पर्छन्।
क्यानाबिसमा विभिन्न प्रकारका ट्राइकोम पाइन्छन्। तिनको आधारभूत बनावट हामीले यस पाठ्यक्रमको अघिल्लो भागमा अध्ययन गरिसकेका छौँ।
फूल फुल्ने चरणमा अवलोकन महत्त्वपूर्ण हुन्छ
फूल फुल्ने समयमा बिरुवाको आवश्यकता र संवेदनशीलता परिवर्तन हुन सक्छ।
वातावरणीय अवस्था, बिरुवाको स्वास्थ्य, कीरा, रोग र प्रजनन विकास सबै महत्त्वपूर्ण रहन्छन्।
त्यसैले सुरुवाती किसानको काम फूल आउला भनेर पर्खनु मात्र होइन।
बिरुवा कसरी परिवर्तन भइरहेको छ भनेर अवलोकन गर्नु हो।
वनस्पतिक वृद्धिले बिरुवा बनाउँछ।
फूल फुल्ने चरणले यसको प्रजनन उद्देश्य देखाउँछ।
फूल फुल्ने प्रक्रिया बुझ्नु भनेको बिरुवाले के गर्न खोजिरहेको छ भन्ने बुझ्नु हो।
०७
वातावरण महत्त्वपूर्ण हुन्छ
क्यानाबिस बिरुवाले आफ्नो वातावरणलाई समग्र रूपमा अनुभव गर्छ।
प्रकाश, तापक्रम, आर्द्रता, हावा र पानीबारे हामी प्रायः छुट्टाछुट्टै कुरा गर्छौँ।
तर बिरुवाले यी सबैलाई एकै समयमा अनुभव गर्छ।
एउटामा आएको परिवर्तनले अर्को अवस्थाप्रति बिरुवाले गर्ने प्रतिक्रियालाई असर गर्न सक्छ।
प्रकाश
प्रकाशले प्रकाश संश्लेषण (photosynthesis) का लागि आवश्यक ऊर्जा दिन्छ।
प्रकाशको तीव्रता, अवधि र वितरणले बिरुवाको वृद्धिमा प्रभाव पार्छ। प्रकाश अवधिप्रति संवेदनशील क्यानाबिसमा दैनिक उज्यालो र अँध्यारोको चक्रले वनस्पतिक वृद्धि र फूल फुल्ने चरणबीचको परिवर्तनलाई पनि प्रभाव पार्छ।
तापक्रम
तापक्रमले बिरुवाका धेरै जैविक प्रक्रियालाई असर गर्छ।
अत्यधिक गर्मी वा चिसोले बिरुवामा तनाव उत्पन्न गर्न सक्छ। उपयुक्त तापक्रमले बिरुवालाई प्रभावकारी रूपमा काम गर्न सहयोग गर्छ।
तापक्रमले आर्द्रता र बिरुवाले पानी प्रयोग गर्ने तरिकासँग पनि अन्तरक्रिया गर्छ।
आर्द्रता
आर्द्रता भनेको हावामा रहेको चिस्यानको मात्रा हो।
क्यानाबिसका पातहरूले वाष्पोत्सर्जन (transpiration) मार्फत वरपरको वातावरणसँग निरन्तर पानीको आदानप्रदान गर्छन्।
आर्द्रता परिवर्तन हुँदा बिरुवाले पानी गुमाउने गति पनि परिवर्तन हुन सक्छ।
हावा
पातलाई प्रकाश संश्लेषणका लागि कार्बन डाइअक्साइड चाहिन्छ।
जरालाई अक्सिजन चाहिन्छ।
बिरुवाको वरिपरि हावाको आवागमनले हावा स्थिर हुन नदिन र पात तथा फूल वरिपरि अत्यधिक चिस्यान जम्मा हुन नदिन पनि मद्दत गर्छ।
पानी
पानी जराबाट बिरुवाभित्र प्रवेश गरेर पाततर्फ जान्छ।
यसले पानीमा घुलेका खनिज पोषक तत्त्वहरू बोक्छ, प्रकाश संश्लेषणमा सहयोग गर्छ र बिरुवालाई आफ्ना आन्तरिक प्रक्रियाहरू सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ।
तर हामीले पहिले नै सिकेका छौँ:
धेरै पानी दिँदैमा राम्रो वृद्धि हुन्छ भन्ने छैन।
जराको क्षेत्रमा अक्सिजन पनि आवश्यक हुन्छ।
सबै कुरा एकअर्कासँग जोडिएका छन्
एउटा तातो र सुख्खा दिन कल्पना गर्नुहोस्।
बिरुवाले पानी अझ छिटो प्रयोग गर्न सक्छ।
अब बाक्ला फूलहरूको वरिपरि चिसो, आर्द्र र स्थिर हावा भएको अवस्था कल्पना गर्नुहोस्।
बिरुवाले बिल्कुल फरक वातावरण अनुभव गर्छ।
त्यसैले क्यानाबिस खेतीलाई कुनै एउटा सही तापक्रम वा एउटै सही पानी दिने तालिकामा सीमित गर्न सकिँदैन।
सङ्ख्या मात्र होइन, सम्बन्ध बुझ्नुहोस्।
प्रकाश ↔ तापक्रम ↔ आर्द्रता ↔ हावा ↔ पानी
एक किसानले यी अवस्थाहरूले बिरुवासँग कसरी अन्तरक्रिया गर्छन् भनेर अवलोकन गर्न सिक्छ।
वातावरणले बिरुवालाई बढाउँदैन।
यसले बिरुवा बढ्न सक्ने अवस्था सिर्जना गर्छ।
राम्रो खेती भनेको यी सम्बन्धहरूको व्यवस्थापन हो।
०८
बिरुवाको स्वास्थ्य
स्वस्थ बिरुवाले परिवर्तनमार्फत आफ्नो अवस्था देखाउँछ।
क्यानाबिस बिरुवाले के समस्या भइरहेको छ भनेर हामीलाई बोल्न सक्दैन।
तर यसका पात, डाँठ, जरा, वृद्धिको ढाँचा र फूलहरूमा हुने परिवर्तनले निरन्तर जानकारी दिइरहेका हुन्छन्।
त्यसैले खेती सिक्नु भनेको कुनै प्रतिक्रिया दिनुअघि अवलोकन गर्न सिक्नु पनि हो।
पोषण
बिरुवालाई बढ्न र प्रजनन गर्न खनिज पोषक तत्त्वहरू आवश्यक हुन्छन्।
केही पोषक तत्त्व तुलनात्मक रूपमा धेरै मात्रामा आवश्यक हुन्छन्। तीमध्ये:
नाइट्रोजन (N)
वनस्पतिक वृद्धि र क्लोरोफिलका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
फस्फोरस (P)
ऊर्जा स्थानान्तरण, जराको विकास र प्रजनन प्रक्रियामा भूमिका खेल्छ।
पोटासियम (K)
पानीको नियमनलगायत बिरुवाका धेरै प्रक्रियालाई सहयोग गर्छ।
क्यानाबिसलाई अन्य पोषक तत्त्वहरू पनि थोरै मात्रामा आवश्यक हुन्छन्।
तर सुरुवाती किसानले बुझ्नुपर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा हो:
धेरै पोषक तत्त्व दिँदैमा धेरै वृद्धि हुँदैन।
पोषक तत्त्व अत्यन्त कम हुँदा समस्या हुन सक्छ।
अत्यधिक हुँदा पनि समस्या हुन सक्छ।
कहिलेकाहीँ आवश्यक पोषक तत्त्व माटोमा भए पनि बिरुवाले कमीका लक्षण देखाउन सक्छ, किनकि जराको वरिपरिको अवस्थाले त्यसलाई ग्रहण गर्ने क्षमतामा असर गरिरहेको हुन सक्छ।
कीरा
क्यानाबिसमा विभिन्न कीरा, माइट तथा अन्य हानिकारक जीवले असर गर्न सक्छन्।
देखिन सक्ने संकेतहरू:
पातमा दाग वा क्षति
नयाँ वृद्धि विकृत हुनु
पातमा जालो देखिनु
कीरा वा अण्डा देखिनु
सुरुमै अवलोकन गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ, किनकि सानो समस्या पछि व्यवस्थापन गर्न धेरै कठिन हुन सक्छ।
रोग
बिरुवामा ढुसीजन्य, ब्याक्टेरियाजन्य तथा अन्य रोगहरू पनि लाग्न सक्छन्।
यहाँ पनि वातावरण महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
अत्यधिक बाक्लो वृद्धि, कमजोर हावा आवागमन, धेरै चिस्यान वा अस्वस्थ बिरुवाको सामग्रीले केही समस्याको जोखिम बढाउन सक्छ।
एउटै पात हेरेर निदान नगर्नुहोस्
एउटा पात पहेँलो भयो भन्दैमा यसको अर्थ सधैँ:
“नाइट्रोजन थप्नुहोस्।”
भन्ने हुँदैन।
बिरुवा ओइलायो भन्दैमा यसको अर्थ सधैँ:
“पानी थप्नुहोस्।”
भन्ने पनि हुँदैन।
एउटै किसिमका लक्षणका फरक-फरक कारण हुन सक्छन्।
त्यसैले सम्पूर्ण अवस्था हेर्नुहोस्:
लक्षण कहाँ छ?
पुरानो वृद्धि वा नयाँ वृद्धि?
यो कसरी फैलिरहेको छ?
हालसालै के परिवर्तन भयो?
जराको क्षेत्रमा के भइरहेको छ?
वातावरणीय अवस्था कस्तो छ?
कीरा देखिएका छन्?
त्यसपछि कारणबारे सोचेर मूल्याङ्कन गर्नुहोस्।
अवलोकन → बुझाइ → प्रतिक्रिया
सुरुवाती किसानले विकास गर्न सक्ने सबैभन्दा उपयोगी खेती अभ्यासमध्ये यो एउटा हो।
बिरुवाले तपाईंलाई जानकारी दिइरहेको हुन्छ।
त्यसलाई सुधार्न खोज्नुअघि त्यसले के भनिरहेको छ भनेर बुझ्न सिक्नुहोस्।
असल किसानले बिरुवालाई केवल पोषण दिँदैन। उसले बिरुवालाई अवलोकन गर्छ।
०९
कटाइ तथा कटाइपछिको व्यवस्थापन
कटाइ भनेको खेतीको अन्त्य मात्र होइन।
क्यानाबिसको बिरुवा अन्ततः परिपक्व अवस्थामा पुग्छ।
तर कहिले कटाइ गर्ने भन्ने कुरा बाली कुन उद्देश्यका लागि उत्पादन गरिएको हो भन्नेमा निर्भर हुन्छ।
बीउ, रेशा, औद्योगिक सामग्री वा फूलका लागि उत्पादन गरिएको क्यानाबिस फरक-फरक अवस्थामा कटाइ गर्न सकिन्छ र कटाइपछि पनि फरक तरिकाले व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ।
परिपक्वता
फूल उत्पादनका लागि, फूल फुल्ने प्रक्रिया अघि बढ्दै जाँदा किसानले बिरुवामा हुने परिवर्तनहरू अवलोकन गर्छ।
फूलहरू विकसित हुन्छन्।
पिस्टिल र स्टिग्माको स्वरूप परिवर्तन हुन्छ।
ट्राइकोमहरू परिपक्व हुन्छन्।
बिरुवाको प्रजनन चक्र पूरा हुने चरण नजिकिँदै गएको संकेत देखिन थाल्छ।
तर परिपक्वता निर्धारण गर्न एउटै दृश्य संकेतमा मात्र भर पर्नु हुँदैन।
बिरुवाको स्वास्थ्य बुझ्दा जस्तै:
अवलोकन महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कटाइ
कटाइ गर्दा बालीको उद्देश्यअनुसार बिरुवाका उपयोगी भागहरू संकलन गरिन्छ।
केही बालीका लागि त्यो हुन सक्छ:
फूल
अरूका लागि:
बीउ · डाँठ · रेशा · जैविक पदार्थ
त्यसैले खेती सुरु गर्नुअघि नै खेतीको उद्देश्य बुझ्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
कटाइपछि
कटाइ गरिएको बिरुवाको सामग्री अझै पनि जैविक पदार्थ हो।
जीवित बिरुवाबाट अलग गरिएपछि पनि यसको अवस्थामा परिवर्तन भइरहन्छ।
यसको प्रयोगको उद्देश्यअनुसार कटाइपछिको व्यवस्थापनमा यी प्रक्रिया समावेश हुन सक्छन्:
सुकाउने
नियन्त्रित अवस्थामा चिस्यान कम गर्ने।
भण्डारण
अत्यधिक चिस्यान, ताप, प्रकाश, दूषित पदार्थ तथा भौतिक क्षतिबाट सामग्रीलाई जोगाउने।
प्रशोधन
बिरुवाको सामग्रीलाई त्यसबाट बनाइने उत्पादन वा अर्को चरणका लागि तयार गर्ने।
परीक्षण
क्यानाबिनोइडको मात्रा जस्ता विशेषताहरू निर्धारण गर्ने।
राम्रो बालीको गुणस्तर कटाइपछि पनि गुम्न सक्छ
बिरुवा सफलतापूर्वक उत्पादन गरे पनि कटाइपछि राम्रोसँग व्यवस्थापन गरिएन भने सामग्रीको गुणस्तर खराब हुन सक्छ।
अत्यधिक चिस्यानले सूक्ष्मजीवको वृद्धि बढाउन सक्छ।
अनुपयुक्त भण्डारणले गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ।
दूषित पदार्थको सम्पर्कले सामग्रीलाई यसको निर्धारित प्रयोगका लागि अनुपयुक्त बनाउन सक्छ।
त्यसैले बिरुवा काटिएसँगै खेतीको गुणस्तरसम्बन्धी जिम्मेवारी समाप्त हुँदैन।
राम्रोसँग उमार्नुहोस्।
उचित समयमा कटाइ गर्नुहोस्।
सावधानीपूर्वक व्यवस्थापन गर्नुहोस्।
जीवित बिरुवाबाट उपयोगी सामग्रीसम्म।
यसको आधारभूत यात्रा:
परिपक्वता → कटाइ → सुकाउने → भण्डारण → प्रशोधन / प्रयोग
Fundamentals मा हामी यहीँसम्म सीमित रहन्छौँ।
कक्षा ०८ — Cannabis Products, Processing & Testing मा विद्यार्थीले कटाइ गरिएको बिरुवाभन्दा अगाडि गएर क्यानाबिस उत्पादनमा परिणत हुँदा के हुन्छ भन्ने बुझ्नेछ।
कटाइले बिरुवाको यात्राको एउटा चरण समाप्त गर्छ र अर्को चरण सुरु गर्छ।
१०
खेती एउटा चक्र हो
प्रत्येक चरणले बिरुवालाई त्यसपछि आउने चरणका लागि तयार गर्छ।
क्यानाबिस खेतीलाई छुट्टाछुट्टै कामहरूको रूपमा मात्र नहेरी सम्पूर्ण जीवनचक्रका रूपमा हेर्दा बुझ्न सजिलो हुन्छ।
सफल बालीको सुरुवात कटाइभन्दा धेरै अगाडिदेखि हुन्छ।
खेतीको चक्र
आनुवंशिकी (GENETICS)
सुरु गर्ने बिरुवाको सामग्री छान्नुहोस्—बीउ वा क्लोन।
↓
अंकुरण र स्थापना (GERMINATION & ESTABLISHMENT)
जरा निस्कन्छ र कलिलो बिरुवा स्थापित हुन थाल्छ।
↓
वनस्पतिक वृद्धि (VEGETATIVE GROWTH)
जरा, डाँठ, हाँगा र पातहरू विकास हुन्छन्।
↓
फूल फुल्ने चरण (FLOWERING)
बिरुवा प्रजनन चरणमा प्रवेश गर्छ र भाले वा पोथी फूलहरू विकास हुन्छन्।
↓
परिपक्वता र कटाइ (MATURITY & HARVEST)
बाली आफ्नो निर्धारित उद्देश्यअनुसार उपयुक्त अवस्थामा पुग्छ।
↓
कटाइपछिको व्यवस्थापन (POST-HARVEST)
बिरुवाको सामग्रीलाई आवश्यकताअनुसार व्यवस्थापन, सुकाउने, भण्डारण वा अर्को प्रयोगका लागि तयार गरिन्छ।
सम्पूर्ण चक्रभरि
किसानले निरन्तर रूपमा उही आधारभूत सम्बन्धहरू व्यवस्थापन गरिरहन्छ:
प्रकाश · पानी · हावा · जरा · पोषण · वातावरण
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण एउटा काम निरन्तर गरिरहन्छ:
बिरुवाको अवलोकन
बिरुवा बढ्दै जाँदा अवस्था र आवश्यकता परिवर्तन हुन्छन्।
एउटा सानो बिरुवाको आवश्यकता परिपक्व बिरुवाको जस्तो हुँदैन।
वनस्पतिक वृद्धि र फूल फुल्ने चरणका आवश्यकता पनि फरक हुन्छन्।
आज बिरुवाका लागि उपयुक्त वातावरण भोलि बिरुवा ठूलो हुँदै जाँदा समायोजन गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
त्यसैले खेती एउटा निरन्तर प्रक्रिया हो:
अवलोकन → बुझाइ → प्रतिक्रिया
उद्देश्य पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ
खेतीको चक्र बालीलाई अन्ततः के बनाउन वा कुन उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्न खोजिएको हो भन्नेमा पनि निर्भर हुन्छ।
बीउ, रेशा, औषधि, अनुसन्धान वा फूलका लागि उत्पादन गरिने क्यानाबिसमा फरक आनुवंशिकी, खेतीसम्बन्धी निर्णय, कटाइको समय र कटाइपछिको व्यवस्थापन आवश्यक पर्न सक्छ।
यो कुरा हामीले कक्षा ०५ मा नियम तथा नियमनबारे सिकेको कुरासँग सीधै जोडिन्छ:
कसरी उमार्ने भन्ने निर्णय गर्नुअघि किन उमार्दै हुनुहुन्छ भन्ने थाहा पाउनुहोस्।
सुरुवात बिरुवाबाट हुन्छ।
प्रविधिले सहयोग गर्न सक्छ।
उपकरणले सहयोग गर्न सक्छ।
अनुभवले सहयोग गर्न सक्छ।
तर सफल खेतीको आधार भनेको बिरुवाको जीवविज्ञान बुझ्नु र त्यसलाई राम्रोसँग बढ्न सक्ने अवस्था सिर्जना गर्नु हो।
बिरुवालाई बुझ्नुहोस्। वातावरणलाई अवलोकन गर्नुहोस्। चक्रलाई बुझ्नुहोस्।
अब तपाईं खेती बुझ्नुहुन्छ
खेतीको सुरुवात बिरुवालाई बुझ्नबाट हुन्छ।
खेती बुझ्नका लागि तपाईंले कुनै खेतीसम्बन्धी निर्देशिका कण्ठ गर्नुपर्दैन।
तपाईंले बिरुवाको जीवनचक्र, आधारभूत आवश्यकता र वातावरणप्रतिको प्रतिक्रिया बुझ्नुपर्छ।
सम्झनुपर्ने छ मुख्य कुरा
सुरु गर्ने सामग्री (STARTING MATERIAL)
क्यानाबिस सामान्यतया बीउ वा क्लोनबाट सुरु हुन्छ।
बीउबाट नयाँ आनुवंशिक गुण भएका बिरुवा उत्पन्न हुन्छन्; क्लोनले विद्यमान आनुवंशिक गुणलाई निरन्तरता दिन्छ।
जरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ (ROOTS MATTER)
स्वस्थ जरालाई पानी, अक्सिजन, पोषक तत्त्व र बढ्ने ठाउँको उपयुक्त सन्तुलन चाहिन्छ।
वृद्धि चरणहरूमा हुन्छ (GROWTH HAPPENS IN STAGES)
बिरुवा → वनस्पतिक वृद्धि → फूल फुल्ने → परिपक्वता → कटाइ
वातावरणका सबै पक्ष एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन् (ENVIRONMENT IS CONNECTED)
प्रकाश, तापक्रम, आर्द्रता, हावा र पानी एकअर्कासँग अन्तरक्रिया गर्छन्। एउटा अवस्था परिवर्तन हुँदा बिरुवाले अरू अवस्थाप्रति गर्ने प्रतिक्रिया पनि बदलिन सक्छ।
अवलोकन एउटा सीप हो (OBSERVATION IS A SKILL)
एउटा लक्षण देखिँदैमा त्यसको कारण निश्चित हुँदैन। राम्रो खेतीको सुरुवात प्रतिक्रिया दिनुअघि सम्पूर्ण बिरुवा र त्यसको वातावरण अवलोकन गरेरहुन्छ।
उद्देश्यले खेतीलाई दिशा दिन्छ (PURPOSE GUIDES CULTIVATION)
बीउ, रेशा, औषधि, अनुसन्धान वा फूलका लागि उमारिने क्यानाबिसमा खेतीको सम्पूर्ण चक्रभरि फरक निर्णय आवश्यक पर्न सक्छ।
मुख्य कुरा
आनुवंशिकी → जरा → वृद्धि → फूल फुल्ने → कटाइ → कटाइपछिको व्यवस्थापन
र सम्पूर्ण चक्रभरि:
अवलोकन → बुझाइ → प्रतिक्रिया
पहिले बिरुवालाई बुझ्नुहोस्। प्रविधि र तरिका त्यसपछि आउँछन्।
अब हेरौँ, तपाईंलाई कति कुरा याद छ।
कक्षा ०५
छोटो परीक्षा
खेतीका आधारभूत कुरा कति बुझ्नुभयो, हेरौँ।
१० प्रश्न · करिब ३ मिनेट · सही उत्तर सिक्ने
१. क्यानाबिसको बिरुवा सुरु गर्ने दुई सामान्य तरिका कुन हुन्?
A. जरा र फूल
B. बीउ र क्लोन
C. माटो र पानी
D. भाले र पोथी
२. क्लोन भनेको के हो?
A. विशेष प्रकारको बीउ
B. भाले क्यानाबिसको बिरुवा
C. पहिलेको बिरुवाबाट काटिएको हाँगा, जसलाई जरा उमारेर उही आनुवंशिक गुण भएको अर्को बिरुवा बनाइन्छ
D. माटोबिना हुर्काइएको बिरुवा
३. बीउ अंकुराउँदा सबैभन्दा पहिले निस्कने जरालाई के भनिन्छ?
A. स्टिग्मा
B. कोटिलेडन
C. रेडिकल
D. ट्राइकोम
४. पानी र पोषक तत्त्वबाहेक स्वस्थ जरालाई अरू के चाहिन्छ?
A. पराग
B. अक्सिजन
C. फूल
D. सधैं अँध्यारो
५. वनस्पतिक वृद्धि (vegetative growth) को समयमा मुख्य रूपमा के हुन्छ?
A. बीउ परिपक्व हुन्छ
B. जरा, डाँठ, हाँगा र पातहरू विकास हुन्छन्
C. फूल काटिन्छ
D. बिरुवाको सामग्री सुकाइन्छ
६. प्रकाश-अवधिप्रति संवेदनशील (photoperiod-sensitive) क्यानाबिसमा फूल लाग्न के कुराले प्रेरित गर्न सक्छ?
A. हरेक हप्ता माटो परिवर्तन गर्दा
B. धेरै पानी थप्दा
C. दैनिक उज्यालो/अँध्यारोको चक्रमा परिवर्तन हुँदा, विशेष गरी लामो समयसम्म निरन्तर अँध्यारो हुँदा
D. जरा हटाउँदा
७. पोथी क्यानाबिसको फूल सफलतापूर्वक परागसेचन भएपछि के हुन्छ?
A. त्यो भाले बिरुवा बन्छ
B. बीउ बन्न सुरु हुन्छ
C. त्यसको जरा तुरुन्त बढ्न बन्द हुन्छ
D. त्यो क्लोन बन्छ
८. प्रकाश, तापक्रम, आर्द्रता, हावा र पानीलाई किन सँगै विचार गर्नुपर्छ?
A. ती सबै पोषक तत्त्व हुन्
B. ती कहिल्यै परिवर्तन हुँदैनन्
C. तिनीहरू एकअर्कासँग सम्बन्धित छन् र बिरुवाले कसरी काम गर्छ भन्नेमा प्रभाव पार्छन्
D. ती फूल लाग्ने समयमा मात्र महत्त्वपूर्ण हुन्छन्
९. क्यानाबिसको एउटा पात पहेंलो भयो। उत्पादकले सबैभन्दा पहिले के गर्नुपर्छ?
A. तुरुन्त नाइट्रोजन थप्ने
B. तुरुन्त धेरै पानी हाल्ने
C. पूरै बिरुवा हटाउने
D. कारणबारे निर्णय गर्नुअघि बिरुवा र त्यसको वातावरण अवलोकन गर्ने
१०. बालीको उद्देश्य किन महत्त्वपूर्ण हुन्छ?
A. सबै क्यानाबिस एउटै तरिकाले खेती गरिन्छ
B. फरक उद्देश्यका लागि खेती, कटानी र कटानीपछिका निर्णय पनि फरक हुन सक्छन्
C. उद्देश्य कटानीपछि मात्र महत्त्वपूर्ण हुन्छ
D. बिरुवालाई कहिले पानी चाहिन्छ भन्ने यसैले निर्धारण गर्छ
नतिजा
८–१० : उत्कृष्ट
तपाईंले क्यानाबिस खेतीको आधारभूत जीवविज्ञान र सिद्धान्त राम्रोसँग बुझ्नुभएको छ।
५–७ : लगभग पुग्नुभयो
तपाईंले मुख्य कुरा बुझ्नुभएको छ। छुटेका विषयहरू फेरि हेर्नुहोस् र पुनः प्रयास गर्नुहोस्।
०–४ : फेरि एकपटक हेर्नुहोस्
कक्षा ०५ मा फर्केर खेतीको चक्र फेरि हेर्नुहोस्। कुनै जरिवाना छैन र प्रयासको सीमा पनि छैन।
आफ्नो उत्तर जाँच्नुहोस्
१ B · २ C · ३ C · ४ B · ५ B · ६ C · ७ B · ८ C · ९ D · १० B