English | नेपाली
कक्षा ०२
इतिहासमा क्यानाबिस
०१
हजारौं वर्ष पुरानो वनस्पति।
क्यानाबिसको इतिहास आधुनिक कानुनभन्दा हजारौं वर्ष पुरानो छ।
क्यानाबिस कुनै नयाँ बाली वा आधुनिक आविष्कार होइन।
हजारौं वर्षदेखि संसारका विभिन्न भागमा मानिसहरूले यो वनस्पति खेती र प्रयोग गर्दै आएका छन्। पुरातात्त्विक र ऐतिहासिक प्रमाणहरूले विभिन्न समाज र कालखण्डमा क्यानाबिसलाई रेशा, खाना, औषधि, धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रयोग र नशाका लागि प्रयोग गरिएको देखाउँछन्।
यसका केही पुराना प्रमाणहरू एसियाबाट पाइन्छन्, जहाँ क्यानाबिसलाई उपयोगी बालीका रूपमा प्रयोग गरिन्थ्यो र समयसँगै औषधीय तथा धार्मिक-सांस्कृतिक प्रयोजनमा पनि प्रयोग हुन थाल्यो।
यसको रेशाबाट डोरी र कपडा बनाउन सकिन्थ्यो।
बीउ खाना र तेलका लागि प्रयोग हुन्थ्यो।
यसबाट बनाइएका विभिन्न तयारी औषधीय वा सांस्कृतिक रूपमा प्रयोग हुन्थे।
मुख्य कुरा क्यानाबिसको कुनै एउटा मात्र पुरानो प्रयोग थियो भन्ने होइन।
एउटै वनस्पतिको फरक भाग र गुणबाट मानिसहरूले फरक-फरक उपयोग पत्ता लगाएका थिए।
विवादभन्दा पहिलेको वनस्पति।
क्यानाबिस फौजदारी कानुन, अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि, राजनीतिक बहस वा व्यवसायिक वैधानिकीकरणको विषय बन्नुभन्दा धेरै पहिले नै मानव कृषि र संस्कृतिको हिस्सा थियो।
यसको इतिहास कानुन परिवर्तन भएपछि सुरु भएको होइन।
०२
दैनिक जीवन र परम्परामा।
क्यानाबिस दैनिक जीवनको हिस्सा पनि बन्यो—संस्कृति र परम्पराको पनि।
क्यानाबिस विभिन्न समाजमा फैलिँदै जाँदा मानिसहरूले यसलाई एउटै उद्देश्यका लागि मात्र प्रयोग गरेनन्।
कतिपय समुदायमा क्यानाबिस सामान्य कृषि बाली थियो। यसको डाँठबाट रेशा पाइन्थ्यो। बीउबाट खाना र तेल पाइन्थ्यो। वनस्पतिका विभिन्न भागलाई परम्परागत औषधिमा पनि प्रयोग गरिन्थ्यो।
तर क्यानाबिसले सांस्कृतिक, आध्यात्मिक र धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिका पनि लिँदै गयो।
यो विशेषगरी दक्षिण एसियामा महत्त्वपूर्ण छ, जहाँ क्यानाबिसको लामो र जटिल इतिहास छ। भाङ, गाँजा र चरेस जस्ता तयारीका आ-आफ्नै अर्थ, बनाउने तरिका र प्रयोगका परम्परा विकसित भए।
भाङ
परम्परागत रूपमा क्यानाबिसका पात तथा वनस्पतिका अन्य भागबाट तयार गरिने भाङलाई प्रायः पेय पदार्थ वा खानामा प्रयोग गरिन्छ। भारतमा भाङ आज पनि केही सांस्कृतिक तथा धार्मिक परम्परासँग जोडिएको छ।
गाँजा
दक्षिण एसियामा लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको शब्द, जसले सामान्यतया क्यानाबिसको फूल फुल्ने भागलाई जनाउँछ।
चरेस
क्यानाबिसको बोटबाट परम्परागत रूपमा संकलन गरिने रेजिन (resin)। यसको हिमाली क्षेत्रसँग विशेष ऐतिहासिक सम्बन्ध छ।
यी एउटै वस्तुका तीन फरक नाम मात्र होइनन्। यी वनस्पतिका फरक भाग, तयारी, प्रयोग र परम्परालाई जनाउँछन्।
एउटै वनस्पतिको समाजमा फरक-फरक स्थान हुन सक्छ।
क्यानाबिस एउटै समाजभित्र बाली, खाना, औषधि, नशाका लागि प्रयोग हुने पदार्थ, परम्परागत तयारी वा धार्मिक अभ्यासको हिस्सा हुन सक्थ्यो।
पछि सरकारहरूले यसलाई वर्गीकरण र नियन्त्रण गर्न थालेपछि यही विविधता महत्त्वपूर्ण बन्न पुग्यो।
क्यानाबिसलाई कानुनले एउटै वर्गमा राख्नुभन्दा धेरै पहिलेदेखि मानिसहरूले यसलाई विभिन्न रूपमा बुझ्दै र प्रयोग गर्दै आएका थिए।
०३
ज्ञान पनि सँगसँगै यात्रा गर्यो।
मानिस, व्यापार र संस्कृतिसँगै क्यानाबिससम्बन्धी ज्ञान पनि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्यो।
क्यानाबिस कुनै एउटा क्षेत्रमा मात्र सीमित रहेन।
मानिसहरू यात्रा गर्दा, व्यापार गर्दा र एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा बसाइँ सर्दा क्यानाबिससम्बन्धी ज्ञान पनि उनीहरूसँगै फैलियो। बीउ फैलियो। खेती गर्ने तरिका फैलियो। यसलाई तयार गर्ने र प्रयोग गर्ने तरिका पनि फैलिँदै गयो।
एसिया, मध्यपूर्व, अफ्रिका हुँदै पछि युरोपसम्म, क्यानाबिस र हेम्प विभिन्न ठाउँका कृषि, औषधि र सांस्कृतिक परम्पराको हिस्सा बन्दै गए।
तर सबै ठाउँमा यसको प्रयोग एउटै किसिमको थिएन।
फरक समुदायले फरक उद्देश्यका लागि बोट छनोट गरे। कतै बलियो रेशा डोरी र कपडाका लागि महत्त्वपूर्ण भयो। कतै बीउ र तेल खानाका रूपमा प्रयोग भयो। कतै क्यानाबिसका विभिन्न तयारी औषधीय, सांस्कृतिक तथा नशाका लागि प्रयोग भए।
व्यापारिक मार्गहरूले यी विभिन्न परम्परालाई एकअर्कासँग जोड्न मद्दत गरे।
यसरी सयौं वर्षको यात्रामा क्यानाबिस केवल धेरै भूभागमा पाइने वनस्पति मात्र रहेन। फरक समाजमा पुग्दै जाँदा यसको अर्थ र प्रयोग पनि फरक हुँदै गयो।
यात्रामा रहेको वनस्पति।
क्यानाबिस संसारभर फैलिएको कुनै एउटै निश्चित क्षण थिएन।
यसको इतिहासलाई वनस्पति, बीउ, ज्ञान र अभ्यास मानिस र ठाउँबीच लामो समयसम्म हुँदै आएको आदानप्रदानका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।
मानिस जहाँ-जहाँ पुगे, वनस्पतिसम्बन्धी ज्ञान पनि उनीहरूसँगै पुग्यो।
०४
क्यानाबिस औषधिमा प्रवेश गर्छ।
आधुनिक क्यानाबिस विज्ञान सुरु हुनुभन्दा धेरै अघि नै क्यानाबिस औषधिका स्थापित प्रणालीहरूको हिस्सा बनिसकेको थियो।
विभिन्न चिकित्सा परम्परामा क्यानाबिसबाट बनाइएका तयारीहरू अनेक उद्देश्यका लागि प्रयोग गरिन्थे।
दक्षिण एसियामा, क्यानाबिसका विभिन्न तयारीहरू लामो समयदेखि चलिआएका परम्परागत चिकित्सा पद्धतिमा प्रयोग हुँदै आएका थिए। त्यो ज्ञान आजको जस्तो प्रयोगशालामा परीक्षण गरेर होइन, अवलोकन, अभ्यास र अनुभवबाट विकसित भएको थियो।
१९औँ शताब्दीसम्म आइपुग्दा, पश्चिमी चिकित्सामा पनि क्यानाबिसप्रति चासो बढ्न थाल्यो।
ब्रिटिश भारतमा कार्यरत चिकित्सकहरूले क्यानाबिसका स्थानीय प्रयोगहरूको अभिलेख राखे र यसबाट बनाइने विभिन्न तयारीहरूको अध्ययन तथा प्रयोग गरे। तीमध्ये प्रसिद्ध चिकित्सक विलियम ब्रुक ओ'शग्नेसी (William Brooke O’Shaughnessy) थिए। भारतमा गरिएको उनको कामले १८०० को दशकमा क्यानाबिसका तयारीहरूलाई युरोपेली चिकित्सामा परिचित गराउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो।
पछि क्यानाबिसका extracts र tinctures पश्चिमी चिकित्सा अभ्यास र औषधिसम्बन्धी आधिकारिक ग्रन्थहरूमा समेत समावेश हुन थाले।
यो इतिहास बुझ्नुको एउटा महत्त्वपूर्ण कारण छ:
मेडिकल क्यानाबिसको इतिहास आधुनिक वैधानिकीकरणबाट सुरु भएको होइन।
आधुनिक चिकित्सामा प्रमाण, मात्रा, सुरक्षा र नियमनका मापदण्ड धेरै फरक छन्। तर यी आधुनिक प्रणालीहरू बन्नुभन्दा सयौं वर्षअघि नै मानिसहरूले क्यानाबिसका औषधीय गुणबारे खोज र प्रयोग गरिरहेका थिए।
पुरानो ज्ञान। नयाँ विज्ञान।
कुनै उपचार इतिहासमा प्रयोग भएको थियो भन्ने तथ्यले मात्र त्यो सुरक्षित वा प्रभावकारी छ भन्ने प्रमाणित गर्दैन।
तर यसले क्यानाबिस किन चिकित्सा इतिहासमा पटक-पटक देखा पर्यो र आधुनिक अनुसन्धानकर्ताहरू किन पछि वैज्ञानिक उपकरणसहित फेरि यसतर्फ फर्किए भन्ने बुझ्न मद्दत गर्छ।
परम्परागत ज्ञानले उठाएका कतिपय प्रश्नहरूको उत्तर विज्ञानले आज पनि खोजिरहेको छ।
०५
क्यानाबिस व्यापारिक वस्तु बन्छ।
क्यानाबिस प्रयोग मात्र गरिँदैनथ्यो। यसको व्यापार हुन्थ्यो, कर लगाइन्थ्यो र नियमन गरिन्थ्यो।
व्यापार विस्तार हुँदै जाँदा क्यानाबिस र हेम्प आर्थिक रूपमा महत्त्वपूर्ण वस्तु बन्न थाले।
हेम्पको रेसाबाट डोरी, पाल, कपडा तथा अन्य सामग्री बनाइन्थ्यो। यसको बीउ र तेल कृषि तथा घरायसी काममा प्रयोग हुन्थ्यो। क्यानाबिसका विभिन्न तयारीहरू औषधीय, सांस्कृतिक तथा नशाका लागि पनि किनबेच हुन्थे।
यस व्यापारमा सरकारहरूको चासो पनि बढ्न थाल्यो।
ब्रिटिश भारतमा भाङ, गाँजा र चरेस जस्ता क्यानाबिस उत्पादनहरूको स्थापित बजार थियो। यी उत्पादनहरू सरकारी नियन्त्रणबाहिर मात्र थिएनन्। तिनको उत्पादन र बिक्री कर, इजाजतपत्र र नियमको विषय बन्न थालेको थियो।
यसले क्यानाबिसको इतिहासमा एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन ल्यायो।
अब यो बिरुवा कृषि, औषधि वा संस्कृतिको विषय मात्र रहेन।
यो व्यापार र सरकारी नीतिको विषय पनि बन्न थाल्यो।
प्रतिबन्धभन्दा पहिले नियमन।
सरकारहरूले क्यानाबिसलाई प्रतिबन्ध लगाउन थालेपछि मात्र यसको नियमन सुरु भयो भन्ने लाग्न सक्छ।
तर त्यस्तो होइन।
सरकारहरूले यसअघि नै कर, इजाजतपत्र र उत्पादन तथा बिक्रीसम्बन्धी नियमहरू मार्फत क्यानाबिसलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिरहेका थिए।
पछि यही व्यवस्थाले अझ ठूलो प्रश्न जन्मायो:
क्यानाबिसलाई नियमन गर्ने कि प्रतिबन्ध लगाउने?
यो प्रश्नले हामीलाई क्यानाबिसको इतिहासको एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण दस्तावेजतर्फ लैजान्छ:
सन् १८९३–९४ को Indian Hemp Drugs Commission.
प्रतिबन्धभन्दा पहिले नियमन थियो। नियमनभन्दा पहिले प्रयोग थियो।
०६
सन् १८९३–९४ को आयोग
Report of the Indian Hemp Drugs Commission, 1893–94
Source: Wellcome Collection
क्यानाबिसमाथि इतिहासकै सबैभन्दा ठूला अध्ययनमध्ये एउटाले आश्चर्यजनक रूपमा आधुनिक प्रश्न उठायो।
सन् १८९३ मा भारत सरकारले पछि Indian Hemp Drugs Commission भनेर चिनिएको आयोग गठन गर्यो।
आयोगको काम क्यानाबिसको वर्णन गर्नु मात्र थिएन। यसले यसको खेती, उत्पादन, व्यापार, कर, प्रयोगका तरिका तथा स्वास्थ्य र समाजमा पर्न सक्ने प्रभावबारे अध्ययन गर्यो।
यो अध्ययन असाधारण रूपमा व्यापक थियो।
आयोगले क्यानाबिससँग फरक-फरक सम्बन्ध भएका मानिसहरूको बयान र अनुभव संकलन गर्यो—जसमा सरकारी अधिकारी, चिकित्सक, किसान, व्यापारी, धार्मिक व्यक्तिहरू र दैनिक प्रयोगबारे जानकार मानिसहरू समावेश थिए।
यसले सबै प्रकारका क्यानाबिसलाई एउटै मानेन। त्यस समयमा वास्तवमै प्रयोग भइरहेका भाङ, गाँजा र चरेस लगायतका विभिन्न तयारीहरूको छुट्टाछुट्टै अध्ययन गर्यो।
निष्कर्षभन्दा पहिले प्रमाण।
आजको दृष्टिले हेर्दा पनि आयोगको सबैभन्दा रोचक पक्षमध्ये एउटा यसको अध्ययन गर्ने तरिका हो।
यसले प्रश्न सोध्यो।
मानिसहरूको बयान संकलन गर्यो।
विभिन्न प्रकार र प्रयोगका तरिकाहरू तुलना गर्यो।
हानि क्यानाबिस आफैँसँग सम्बन्धित थियो, अत्यधिक प्रयोगसँग सम्बन्धित थियो, वा अन्य परिस्थितिसँग सम्बन्धित थियो भन्ने छुट्याउने प्रयास गर्यो।
त्यसपछि मात्र सरकारले के गर्नुपर्छ भन्ने प्रश्न हेर्यो।
आयोगले अन्ततः पूर्ण प्रतिबन्धको सिफारिस गरेन। यसको निष्कर्षले सामान्य प्रयोग र अत्यधिक प्रयोगबीच फरक छुट्यायो र पूर्ण प्रतिबन्धभन्दा नियमनलाई समर्थन गर्यो।
यसको अर्थ १८९० को दशकमा लेखिएको प्रतिवेदनले आजको क्यानाबिस नीति निर्धारण गर्नुपर्छ भन्ने होइन।
त्यस समयका प्रमाण, शब्दावली र वैज्ञानिक विधि त्यही समयका थिए।
तर यसको मूल दृष्टिकोण आज पनि उल्लेखनीय रूपमा सान्दर्भिक छ:
मानिसहरूले वास्तवमा के गर्छन्, त्यसको अध्ययन गर।
प्रमाण हेर।
त्यसपछि त्यसअनुसार नियमन गर।
एउटा ऐतिहासिक दस्तावेज — र अनुसन्धानको अवसर।
Paatsala का लागि यो आयोग अर्को कारणले पनि महत्त्वपूर्ण छ।
यसका हजारौं पृष्ठमा क्यानाबिसबारे अवलोकन, बयान र प्रश्नहरू छन्, जसलाई आधुनिक विद्यार्थी र अनुसन्धानकर्ताहरूले आजका वैज्ञानिक विधिबाट फेरि अध्ययन गर्न सक्छन्।
ऐतिहासिक ज्ञानले प्रश्न उठाउन सक्छ।
उत्तरको परीक्षण आधुनिक अनुसन्धानले गर्नुपर्छ।
अनुमानभन्दा पहिले प्रमाण आउनुपर्छ।
०७
प्रतिबन्धले कथा बदल्यो।
Single Convention on Narcotic Drugs, 1961
United Nations, New York, 30 March 1961
स्थानीय नियमनमा रहेको क्यानाबिस अन्तर्राष्ट्रिय नियन्त्रणतर्फ गयो।
इतिहासको अधिकांश समय क्यानाबिस कृषि, औषधि, संस्कृति र व्यापारका स्थानीय व्यवस्थाभित्र रहँदै आएको थियो।
बीसौँ शताब्दीमा यो अवस्था बदलिन थाल्यो।
सरकारहरूले क्यानाबिसलाई केवल बिरुवा वा व्यापारिक वस्तुका रूपमा मात्र नभई कानुनी नियन्त्रण आवश्यक पर्ने लागू पदार्थका रूपमा हेर्न थाले।
देशहरूले फरक-फरक बाटो अपनाए, तर विस्तारै यसको दिशा अन्तर्राष्ट्रिय बन्न पुग्यो।
स्थानीय कानुनबाट अन्तर्राष्ट्रिय नियमसम्म
क्यानाबिसमाथिका प्रारम्भिक प्रतिबन्धहरू मुख्यतः राष्ट्रिय वा औपनिवेशिक तहमा थिए। समयसँगै अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताहरूले क्यानाबिसलाई लागू पदार्थ नियन्त्रणको साझा व्यवस्थाभित्र ल्याउन थाले।
यस प्रक्रियाको एउटा महत्त्वपूर्ण मोड थियो सन् १९६१ को Single Convention on Narcotic Drugs।
यस महासन्धिले क्यानाबिसलाई अन्य नियन्त्रित पदार्थहरूसँगै अन्तर्राष्ट्रिय लागू पदार्थ नियन्त्रण व्यवस्थाभित्र राख्यो।
महासन्धिमा सहभागी देशहरूले यसको व्यवस्था अन्तर्गत अनुमति दिइएका प्रयोजनबाहेक क्यानाबिसको खेती, उत्पादन, राख्ने, प्रयोग गर्ने र व्यापार गर्ने कार्यलाई नियन्त्रण गर्ने दायित्व स्वीकार गरे।
बिरुवालाई हेर्ने नयाँ दृष्टिकोण
यसले कानुन मात्र परिवर्तन गरेन।
शताब्दीयौँसम्म क्यानाबिसलाई बिरुवाको कुन भाग प्रयोग गरियो, कसरी तयार गरियो र किन प्रयोग गरियो भन्ने आधारमा फरक-फरक रूपमा बुझिन्थ्यो।
आधुनिक प्रतिबन्धको व्यवस्थाले क्यानाबिसलाई अर्को दृष्टिकोणबाट हेर्न थाल्यो:
के कुरालाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ?
यो भिन्नताले आजसम्म पनि क्यानाबिस नीतिलाई प्रभावित गरिरहेको छ।
इतिहास प्रतिबन्धको युगमा प्रवेश गर्यो।
र जब क्यानाबिस अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी प्रश्न बन्यो, त्यसको कानुन परिवर्तन गर्ने विषय पनि अन्तर्राष्ट्रिय प्रश्न बन्न पुग्यो।
०८
कथा फेरि बदलिन्छ।
सन् २०२० मा संयुक्त राष्ट्रसंघले क्यानाबिसलाई कसरी वर्गीकरण गरिएको थियो भन्ने विषयमा पुनर्विचार गर्यो।
दशकौँसम्म क्यानाबिस र क्यानाबिस रेजिन सन् १९६१ को Single Convention अन्तर्गत Schedule I र Schedule IV दुवैमा सूचीकृत थिए।
तर क्यानाबिसबारे वैज्ञानिक बुझाइ निरन्तर विकसित हुँदै गयो।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले क्यानाबिस र क्यानाबिससँग सम्बन्धित पदार्थहरूको औपचारिक समीक्षा गरी संयुक्त राष्ट्रसंघको Commission on Narcotic Drugs लाई सिफारिसहरू प्रस्तुत गर्यो।
२ डिसेम्बर २०२० मा देशहरूले मतदान गरी क्यानाबिस र क्यानाबिस रेजिनलाई सन् १९६१ को महासन्धिको Schedule IV बाट हटाउने निर्णय गरे। यो निर्णय निकै कम मतान्तरले पारित भएको थियो। २७ देशले पक्षमा, २५ देशले विपक्षमा मतदान गरे र एक देश मतदानमा तटस्थ रह्यो। भारत, नेपाल र थाइल्यान्ड पक्षमा मतदान गर्ने देशमध्ये थिए।
एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन
यस निर्णयले क्यानाबिसको औषधीय र उपचारसम्बन्धी महत्त्व रहेको स्वीकार गर्यो।
तर यसले क्यानाबिसलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा वैधानिक बनाएन।
क्यानाबिस महासन्धिको Schedule I अन्तर्गत नियन्त्रित नै रह्यो।
यो भिन्नता बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ।
सन् २०२० ले अन्तर्राष्ट्रिय क्यानाबिस नियन्त्रण अन्त्य गरेन।
यसले त्यही व्यवस्थाभित्र क्यानाबिसको वर्गीकरण परिवर्तन गर्यो।
अनुमानबाट फेरि प्रमाणतर्फ।
Indian Hemp Drugs Commission ले प्रमाण सङ्कलन गरेर क्यानाबिसको अध्ययन गरेको एक शताब्दीभन्दा बढी समयपछि, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले वैज्ञानिक प्रमाणका आधारमा क्यानाबिसलाई फेरि पुनर्विचार गरिरहेका थिए।
ज्ञान, प्रमाण र नीति परिवर्तन हुँदै जाँदा क्यानाबिसको इतिहास पनि बदलिँदै जान्छ।
०९
प्रमाण, अनुमान होइन।
क्यानाबिसको इतिहासले हामीलाई सही प्रश्न सोध्न सिकाउँछ।
क्यानाबिसको इतिहास स्वीकृति, त्यसपछि प्रतिबन्ध र फेरि वैधानिकीकरणको सरल कथा होइन।
फरक समय र संस्कृतिमा क्यानाबिसलाई बाली, खाना, फाइबर, औषधि, सांस्कृतिक वस्तु, नशालु पदार्थ र नियन्त्रित लागू पदार्थका रूपमा बुझिएको छ।
बिरुवा मात्र बदलिएको होइन।
समाज बदलियो।
विज्ञान बदलियो।
कानुन बदलियो।
मानिसहरूले सोध्ने प्रश्नहरू बदलियो।
१८९३–९४ को Indian Hemp Drugs Commission ले क्यानाबिस खेती गर्ने, प्रयोग गर्ने र नियमन गर्ने मानिसहरूबाट प्रमाण सङ्कलन गरेर समाजमा यसको स्थान बुझ्ने प्रयास गरेको थियो।
एक शताब्दीभन्दा बढी समयपछि वैज्ञानिक समीक्षाले फेरि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले क्यानाबिसको समीक्षा गर्यो, जसपछि सन् २०२० मा संयुक्त राष्ट्रसंघले क्यानाबिस र क्यानाबिस रेजिनलाई Schedule IV बाट हटायो तर Schedule I अन्तर्गत नियन्त्रणमा राख्यो।
इतिहास अझै लेखिँदै छ।
विश्वभर क्यानाबिससम्बन्धी नीति परिवर्तन भइरहेका छन्।
यो परिवर्तन बुझ्न क्यानाबिसलाई केवल “राम्रो” वा “नराम्रो” भनेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन।
हामीले प्रमाण हेर्नुपर्छ, सन्दर्भ बुझ्नुपर्छ र कुनै कानुन वा नीतिले के उद्देश्य पूरा गर्न खोजेको हो भन्ने प्रश्न सोध्नुपर्छ।
इतिहासको पाठ के सोच्ने भन्ने होइन।
निर्णय गर्नुअघि प्रमाण हेर्ने हो।
अब हामी आज क्यानाबिस कसरी नियमन गरिन्छ भन्ने विषयतर्फ जान्छौँ।
१०
अब तपाईंलाई इतिहास थाहा भयो।
बिरुवा उही रह्यो।
समाजले यसलाई बुझ्ने तरिका बदलियो।
क्यानाबिस हजारौँ वर्षदेखि मानव समाजको हिस्सा रहँदै आएको छ।
यस लामो इतिहासमा मानिसहरूले यसको खेती गरे, व्यापार गरे र विभिन्न उद्देश्यका लागि प्रयोग गरे—खाना, फाइबर, औषधि, सांस्कृतिक अभ्यास र नशाका लागि।
समयसँगै बदलिएको कुरा क्यानाबिसको बिरुवा मात्र होइन, समाजले यसलाई बुझ्ने र नियमन गर्ने तरिका हो।
सम्झनुपर्ने छवटा कुरा
प्राचीन बिरुवा
आधुनिक लागूऔषधसम्बन्धी कानुन बन्नुभन्दा धेरै पहिलेदेखि क्यानाबिस बाली र सांस्कृतिक बिरुवाका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको थियो।
धेरै प्रयोजन
विभिन्न समाजले क्यानाबिसका विभिन्न भाग र तयारीलाई फरक-फरक तरिकाले प्रयोग गरे।
संस्कृतिको महत्त्व छ
क्यानाबिस विभिन्न परम्परा र अभ्याससँग जोडियो, विशेषगरी एसियाका विभिन्न भागमा।
प्रमाणको महत्त्व छ
१८९३–९४ को Indian Hemp Drugs Commission ले क्यानाबिसलाई एउटै सरल प्रश्नका रूपमा नहेरी विस्तृत अनुसन्धान गर्यो। यसको मूल प्रतिवेदन आठ खण्डमा रहेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय नियन्त्रण
बीसौँ शताब्दीमा क्यानाबिस अन्तर्राष्ट्रिय लागूऔषध नियन्त्रण प्रणालीभित्र आयो।
इतिहास बदलिइरहन्छ
सन् २०२० मा WHO को वैज्ञानिक समीक्षापछि संयुक्त राष्ट्रसंघको Commission on Narcotic Drugs ले क्यानाबिस र क्यानाबिस रेजिनलाई Schedule IV बाट हटायो। यसको चिकित्सकीय उपयोगलाई मान्यता दिइयो, तर अन्तर्राष्ट्रिय नियन्त्रण भने कायम रह्यो।
इतिहासले हामीलाई सन्दर्भ दिन्छ।
प्रमाणले अब के गर्ने भन्ने निर्णय गर्न मद्दत गर्छ।
तपाईंले हरेक मिति कण्ठ गर्नुपर्दैन। हामी यहाँसम्म कसरी आइपुग्यौँ भन्ने बुझ्नु महत्त्वपूर्ण छ।
कक्षा ०२
छोटो परीक्षा
१० वटा प्रश्नबाट आफूले बुझेको कुरा हेरौँ।
१० प्रश्न · करिब ३ मिनेट · फेरि दिन सकिने
१. क्यानाबिसलाई प्राचीन बिरुवा किन भनिन्छ?
A. यो आधुनिक औषधिका लागि आविष्कार गरिएको थियो।
B. मानिसहरूले हजारौँ वर्षदेखि यसको खेती र प्रयोग गर्दै आएका छन्।
C. यसको उत्पत्ति आधुनिक लागूऔषध कानुन बनेपछि भएको हो।
D. सुरुमा यो औषधि उत्पादन मात्र थियो।
२. इतिहासमा क्यानाबिस के-केका लागि प्रयोग भएको छ?
A. नशाका लागि मात्र
B. औषधिका लागि मात्र
C. फाइबरका लागि मात्र
D. खाना, फाइबर, औषधि, सांस्कृतिक प्रयोजन र नशाका लागि
३. क्यानाबिसको इतिहासमा दक्षिण एसिया किन महत्त्वपूर्ण छ?
A. क्यानाबिस यहाँ हालसालै मात्र आएको हो।
B. यहाँ क्यानाबिसको कृषि, औषधीय, सांस्कृतिक र परम्परागत प्रयोगको लामो इतिहास छ।
C. यहाँ क्यानाबिस फाइबरका लागि मात्र प्रयोग हुन्थ्यो।
D. आधुनिक प्रतिबन्धअघि यहाँ क्यानाबिसबारे थाहा थिएन।
४. भाङ, गाँजा र चरेस के हुन्?
A. तीन फरक प्रजातिका बिरुवा
B. आधुनिक औषधिजन्य उत्पादन
C. क्यानाबिसका फरक परम्परागत तयारी वा उत्पादन
D. अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी वर्गीकरण
५. Indian Hemp Drugs Commission को विशेष महत्त्व के थियो?
A. यसले सन् १९६१ को Convention बनायो।
B. यसले क्यानाबिसलाई तुरुन्तै प्रतिबन्ध लगायो।
C. यसले क्यानाबिस र यसको प्रयोगबारे व्यापक अनुसन्धान गर्यो।
D. यसले THC पत्ता लगायो।
६. Indian Hemp Drugs Commission कहिले स्थापना भएको थियो?
A. सन् १७९३
B. सन् १८९३
C. सन् १९६१
D. सन् २०२०
७. बीसौँ शताब्दीमा क्यानाबिससम्बन्धी के ठूलो परिवर्तन भयो?
A. क्यानाबिस खेतीबाट हरायो।
B. क्यानाबिसको सांस्कृतिक प्रयोग बन्द भयो।
C. क्यानाबिस राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय लागूऔषध नियन्त्रणको दायरामा पर्न थाल्यो।
D. सबै देशले क्यानाबिससम्बन्धी एउटै कानुन अपनाए।
८. क्यानाबिसको इतिहासमा सन् १९६१ को Single Convention किन महत्त्वपूर्ण छ?
A. यसले विश्वभर क्यानाबिसलाई वैधानिक बनायो।
B. यसले क्यानाबिसको नियमन अन्त्य गर्यो।
C. यसले क्यानाबिसलाई आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय लागूऔषध नियन्त्रण प्रणालीभित्र राख्यो।
D. यसले Indian Hemp Drugs Commission स्थापना गर्यो।
९. सन् २०२० मा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा के भयो?
A. विश्वभर क्यानाबिस वैधानिक बनाइयो।
B. क्यानाबिसलाई सबै अन्तर्राष्ट्रिय नियन्त्रणबाट हटाइयो।
C. क्यानाबिस र क्यानाबिस रेजिनलाई सन् १९६१ को महासन्धिको Schedule IV बाट हटाइयो।
D. सन् १९६१ को महासन्धि खारेज गरियो।
१०. कक्षा ०२ को मुख्य पाठ के हो?
A. इतिहासले क्यानाबिस हानिरहित छ भन्ने प्रमाणित गर्छ।
B. इतिहासले क्यानाबिस निषेध गर्नुपर्छ भन्ने प्रमाणित गर्छ।
C. क्यानाबिसको इतिहासलाई एउटै घटनाबाट बुझ्न सकिन्छ।
D. क्यानाबिसलाई इतिहास, प्रमाण र सन्दर्भका आधारमा बुझ्नुपर्छ।
नतिजा
८–१० सही:
उत्कृष्ट! आज क्यानाबिसलाई बुझ्ने तरिकामा प्रभाव पारेका प्रमुख ऐतिहासिक पक्षहरू तपाईंले राम्रोसँग बुझ्नुभएको छ।
कक्षा ०२ पूरा भयो
क्यानाबिसको इतिहास
अर्को → कक्षा ०३
निषेधदेखि नियमनसम्म
५–७ सही:
लगभग पुग्नुभयो। मुख्य कुराहरू तपाईंले बुझ्नुभएको छ। छुटेका प्रश्नहरू फेरि हेर्नुहोस् र पुनः प्रयास गर्नुहोस्।
०–४ सही:
फेरि एकपटक हेर्नुहोस्। यहाँ असफल हुने वा प्रयासको कुनै सीमा छैन। कक्षा ०२ मा फर्केर इतिहास दोहोर्याउनुहोस् र तयार भएपछि फेरि प्रयास गर्नुहोस्।
आफ्नो उत्तर जाँच्नुहोस्
१ B · २ D · ३ B · ४ C · ५ C · ६ B · ७ C · ८ C · ९ C · १० D