English | नेपाली
PAATSALA आधारभूत पाठ · कक्षा ०१
क्यानाबिसलाई बुझौं
सुरुवात बिरुवाबाट गरौं।
औषधि, कानुन, खेती वा व्यवसायबारे कुरा गर्नुअघि क्यानाबिस वास्तवमा के हो भन्ने बुझ्नु जरुरी छ।
यस कक्षामा हामी क्यानाबिस बिरुवाको आधारभूत परिचय, यसको वृद्धि र प्रजनन प्रक्रिया, र एउटै बिरुवाका विभिन्न भागहरू किन फरक–फरक काममा प्रयोग हुन्छन् भन्ने बुझ्नेछौं।
करिब १५–२० मिनेट · प्रारम्भिक · निःशुल्क
०१ / १०
०१
क्यानाबिस के हो?
क्यानाबिस एउटा बिरुवा हो।
यो कुरा सामान्य लाग्न सक्छ, तर क्यानाबिसलाई बुझ्ने सही सुरुवात यही हो।
हजारौं वर्षदेखि मानिसहरूले क्यानाबिसलाई रेशा, बीउ र खानाका लागि; परम्परागत तथा औषधीय प्रयोगका लागि; र यसको मनोप्रभावका लागि खेती र प्रयोग गर्दै आएका छन्।
आज यही बिरुवा कृषि, औषधि, संस्कृति, उद्योग र कानुनसँग जोडिएको छ।
क्यानाबिसलाई बुझ्न पहिले बिरुवा आफैंलाई मानिसले यसलाई प्रयोग र नियमन गर्न बनाएका विभिन्न व्यवस्थाबाट छुट्याएर हेर्नुपर्छ।
एउटै बिरुवा। धेरै प्रयोग। वरिपरि फरक–फरक व्यवस्था।
०२
क्यानाबिस, हेम्प र म्यारिवाना
शब्दको अर्थ बुझ्नु जरुरी छ।
क्यानाबिस बिरुवा र यसका विभिन्न प्रकारलाई बुझाउन प्रयोग गरिने व्यापक शब्द हो।
हेम्प सामान्यतया कानुनले तोकेको THC को सीमाभित्र पर्ने क्यानाबिसलाई भनिन्छ। यसको ठ्याक्कै परिभाषा देश र कानुनी व्यवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ।
गाँजा र म्यारिवाना बढी THC भएको र मनोप्रभावसँग जोडिएको क्यानाबिसका लागि प्रचलित शब्द हो। कानुन र दैनिक बोलचालमा यी शब्द व्यापक रूपमा प्रयोग भए पनि यी वनस्पतिको सटीक वर्गीकरण होइनन्।
त्यसैले हेम्प र गाँजा वा म्यारिवानालाई दुई पूर्णतः फरक बिरुवा भनेर बुझ्नु हुँदैन। तिनलाई छुट्याउने आधार प्रायः कानुन, रासायनिक संरचना, प्रयोगको उद्देश्य र खेती गर्ने तरिका हुन्।
एउटै वनस्पति समूह। फरक विशेषता। फरक प्रयोग। फरक कानुनी परिभाषा।
०३
बिरुवालाई चिनौं।
क्यानाबिसको बिरुवाका विभिन्न भाग हुन्छन्, र हरेक भागको आफ्नै काम हुन्छ।
फूल
बिरुवाको प्रजननसँग सम्बन्धित भाग हो। पोथी बिरुवाको फूलमा क्यानाबिनोइड र सुगन्धित यौगिकसँग सम्बन्धित रेजिन धेरै मात्रामा पाइन्छ।
पात
प्रकाश संश्लेषणका लागि सूर्यको प्रकाश ग्रहण गर्छ। यसको विशेष आकारको पात क्यानाबिस बिरुवाको सबैभन्दा चिनिने प्रतीक बनेको छ।
डाँठ र तना
बिरुवालाई अड्याउँछ र पानी तथा पोषक तत्त्व ओसार्न मद्दत गर्छ। यसको रेशायुक्त डाँठ परम्परादेखि कपडा, डोरी तथा अन्य सामग्री बनाउन प्रयोग हुँदै आएको छ।
जरा
बिरुवालाई माटोमा अड्याउँछ र माटोबाट पानी तथा पोषक तत्त्व सोस्छ।
बीउ
नयाँ बिरुवाको भ्रूण बोकेको हुन्छ र सुरुवाती वृद्धिका लागि आवश्यक पोषक तत्त्व सञ्चित गर्छ।
ट्राइकोम्स (Trichomes)
विशेषगरी फूलको वरिपरि पाइने अत्यन्त साना ग्रन्थीय संरचना हुन्। गाँजामा पाइने धेरै क्यानाबिनोइड र सुगन्धित यौगिक यिनै ट्राइकोम्समा उत्पादन र सञ्चित हुन्छन्।
बिरुवाको हरेक भागको आफ्नै काम हुन्छ।
०४
भाले, पोथी र जीवनचक्र
क्यानाबिसमा भाले र पोथी बिरुवा छुट्टाछुट्टै हुन्छन्।
भाले बिरुवा
पराग उत्पादन गर्छ। यो पराग पोथी फूलमा पुगेपछि बीउ बन्ने प्रक्रिया सुरु हुन्छ।
पोथी बिरुवा
फूल उत्पादन गर्छ। पराग नपरेको पोथी फूलमा सामान्यतया बढी रेजिन र क्यानाबिनोइड पाइन्छ।
यसैले बिरुवा भाले हो कि पोथी हो भनेर चिन्न सक्नु खेतीमा महत्वपूर्ण हुन्छ।
क्यानाबिसको जीवनचक्र सामान्यतया यसरी अगाडि बढ्छ:
बीउ → अंकुरण → बिरुवाको वृद्धि → फूल लाग्ने अवस्था → परागण → बीउ बन्ने अवस्था
खेतीको उद्देश्यअनुसार यो चक्र फरक तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। बीउ उत्पादन गर्ने खेती र फूल उत्पादन गर्ने खेती एउटै तरिकाले गरिँदैन।
याद राख्नुहोस्:
भाले बिरुवाले पराग दिन्छ।
पोथी बिरुवाले फूल दिन्छ।
बिरुवाको लिङ्ग र जीवनचक्र बुझ्नु राम्रो खेतीको आधार हो।
०५
क्यानाबिनोइड्स, टर्पिन्स र ट्राइकोम्स
क्यानाबिसले विभिन्न प्राकृतिक रासायनिक यौगिकहरू उत्पादन गर्छ।
क्यानाबिनोइड्स (Cannabinoids)
क्यानाबिसमा पाइने र शरीरमा विभिन्न प्रभाव पार्न सक्ने यौगिकहरू हुन्। THC र CBD सबैभन्दा धेरै चिनिएका क्यानाबिनोइड्स हुन्।
THC
क्यानाबिसको मनोप्रभाव अर्थात् “high” सँग मुख्य रूपमा जोडिएको क्यानाबिनोइड हो।
CBD
सामान्यतया “high” गराउँदैन। यसको सम्भावित औषधीय प्रयोगबारे धेरै अनुसन्धान भइरहेको छ।
टर्पिन्स (Terpenes)
क्यानाबिसको गन्ध र स्वादसँग सम्बन्धित सुगन्धित यौगिकहरू हुन्। यस्ता टर्पिन्स अन्य धेरै बिरुवामा पनि पाइन्छन्।
ट्राइकोम्स (Trichomes)
विशेषगरी फूलको सतहमा देखिने अत्यन्त साना रेजिनयुक्त संरचना हुन्। धेरै क्यानाबिनोइड्स र टर्पिन्स यिनैमा उत्पादन र सञ्चित हुन्छन्।
याद राख्नुहोस्:
THC र CBD = क्यानाबिनोइड्स
गन्ध र स्वाद = टर्पिन्स
यी धेरै यौगिक बन्ने साना संरचना = ट्राइकोम्स
यी तीन शब्द क्यानाबिस बुझ्न बारम्बार काम लाग्छन्।
०६
क्यानाबिस र मानव शरीर
क्यानाबिसले शरीरमा असर कसरी गर्छ?
मानव शरीरमा एन्डोक्यानाबिनोइड सिस्टम (Endocannabinoid System — ECS) भनिने एउटा प्राकृतिक प्रणाली हुन्छ।
यो प्रणालीले शरीरका विभिन्न कामलाई सन्तुलनमा राख्न भूमिका खेल्छ—जस्तै भोक, निद्रा, मुड, दुखाइ, स्मरणशक्ति र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता।
शरीरले आफैं पनि क्यानाबिनोइडजस्तै काम गर्ने पदार्थ बनाउँछ। यिनलाई एन्डोक्यानाबिनोइड्स (Endocannabinoids) भनिन्छ।
शरीरमा क्यानाबिनोइडसँग प्रतिक्रिया गर्ने रिसेप्टरहरू पनि हुन्छन्। तीमध्ये दुई प्रमुख हुन्:
CB1 रिसेप्टर
मुख्य रूपमा मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित हुन्छ।
CB2 रिसेप्टर
मुख्य रूपमा रोग प्रतिरोधात्मक प्रणाली र शरीरका अन्य भागसँग सम्बन्धित हुन्छ।
क्यानाबिसमा पाइने THC, CBD र अन्य क्यानाबिनोइड्सले यस प्रणालीसँग विभिन्न तरिकाले अन्तरक्रिया गर्न सक्छन्।
यही कारणले क्यानाबिसले शरीर र मस्तिष्कमा विभिन्न प्रभाव पार्न सक्छ।
याद राख्नुहोस्:
हाम्रो शरीरमा क्यानाबिसका लागि बनेको सिस्टम होइन—क्यानाबिसले शरीरमा पहिलेदेखि रहेको प्राकृतिक प्रणालीसँग अन्तरक्रिया गर्छ।
०७
सबैलाई एउटै असर हुँदैन।
क्यानाबिसको असर व्यक्ति अनुसार फरक हुन सक्छ।
यसको असर धेरै कुरामा भर पर्छ—THC र CBD को मात्रा, प्रयोग गरिएको मात्रा, प्रयोग गर्ने तरिका, व्यक्तिको शरीर, पहिलेको अनुभव र प्रयोग गर्दाको अवस्था।
एउटै क्यानाबिस उत्पादनले एक व्यक्तिलाई आराम महसुस गराउन सक्छ भने अर्को व्यक्तिलाई बेचैनी वा असहज महसुस गराउन सक्छ।
असर कति छिटो सुरु हुन्छ र कति समयसम्म रहन्छ भन्ने कुरा पनि प्रयोग गर्ने तरिकाअनुसार फरक हुन्छ।
उदाहरणका लागि, धुवाँ वा भापबाट लिँदा असर छिटो सुरु हुन सक्छ, जबकि खाने क्यानाबिसको असर सुरु हुन बढी समय लाग्न सक्छ र लामो समयसम्म रहन सक्छ।
त्यसैले जिम्मेवार प्रयोगको एउटा महत्वपूर्ण आधार हो:
कमबाट सुरु गर्नुहोस्। समय दिनुहोस्। आफ्नो शरीरले कस्तो प्रतिक्रिया गर्छ बुझ्नुहोस्।
क्यानाबिसको असर बिरुवाले मात्र होइन, व्यक्ति, मात्रा र प्रयोग गर्ने तरिकाले पनि निर्धारण गर्छ।
०८
एउटै बिरुवा। धेरै प्रयोग।
क्यानाबिस हजारौं वर्षदेखि विभिन्न कामका लागि प्रयोग हुँदै आएको छ।
खाना
क्यानाबिस वा हेम्पको बीउ खानामा प्रयोग गरिन्छ। यसमा प्रोटिन, तेल र अन्य पोषक तत्त्व पाइन्छन्।
रेशा
डाँठबाट पाइने रेशा कपडा, डोरी, कागज र अन्य सामग्री बनाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ।
औषधि
क्यानाबिस र यसमा पाइने क्यानाबिनोइड्स विभिन्न स्वास्थ्य अवस्थाका लागि प्रयोग र अध्ययन हुँदै आएका छन्।
परम्परा र संस्कृति
नेपाल, भारत र विश्वका विभिन्न समुदायमा क्यानाबिस धार्मिक, सांस्कृतिक र परम्परागत अभ्याससँग लामो समयदेखि जोडिएको छ।
मनोप्रभावका लागि प्रयोग
THC भएको गाँजा यसको मनोप्रभावका लागि पनि प्रयोग गरिन्छ।
उद्योग
क्यानाबिसबाट कपडा, निर्माण सामग्री, तेल, सौन्दर्य सामग्री र अन्य धेरै उत्पादन बनाउन सकिन्छ।
त्यसैले क्यानाबिसलाई केवल गाँजा, केवल औषधि, वा केवल हेम्प भनेर बुझ्दा यसको पूरा कथा बुझिँदैन।
एउटै बिरुवा। धेरै प्रयोग।
०९
बिरुवादेखि उत्पादनसम्म
बाली काटेपछि के गरिन्छ भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
क्यानाबिसको सुरुवात बिरुवाबाट हुन्छ। तर उपभोक्तासम्म पुग्ने उत्पादन भने बाली काट्ने, सुकाउने, प्रशोधन गर्ने, भण्डारण गर्ने र तयार गर्ने तरिकाअनुसार धेरै फरक हुन सक्छ।
फूल (Flower)
सुकाइएको गाँजाको फूल सीधै प्रयोग गर्न वा थप प्रशोधन गर्न सकिन्छ।
रेजिन (Resin)
ट्राइकोम्स धेरै भएको रेजिनयुक्त पदार्थलाई छुट्याएर वा सघन बनाएर विभिन्न उत्पादन तयार गर्न सकिन्छ।
एक्स्ट्र्याक्ट (Extracts)
क्यानाबिनोइड्स र अन्य यौगिकहरू निकालेर तेल वा अन्य सघन उत्पादन बनाउन सकिन्छ।
खाने तथा मुखबाट प्रयोग गरिने उत्पादन (Edibles & Oral Products)
क्यानाबिसका यौगिकहरू खाना, क्याप्सुल तथा मुखबाट प्रयोग गरिने अन्य उत्पादनमा समावेश गर्न सकिन्छ।
छालामा लगाइने उत्पादन (Topicals)
क्यानाबिनोइड्सलाई छालामा लगाइने विभिन्न उत्पादनमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
रेशा र बीउका उत्पादन (Fibre & Seed Products)
बिरुवाका अन्य भागबाट खाना, तेल, कपडा, कागज तथा औद्योगिक सामग्री बनाउन सकिन्छ।
बिरुवाबाट कस्तो उत्पादन बन्छ भन्ने कुरा बाली काटेपछि गरिने प्रक्रियाले निर्धारण गर्छ।
१०
अब तपाईंले बिरुवालाई चिन्नुभयो।
आधार तयार भयो।
क्यानाबिस जटिल लाग्न सक्छ, किनभने यो जीवविज्ञान, औषधि, संस्कृति, कृषि, उद्योग र कानुन सबैसँग जोडिएको छ।
तर यसको सुरुवात भने निकै सरल छ।
क्यानाबिस एउटा बिरुवा हो।
अब तपाईंले यसको आधारभूत बनावट, भाले र पोथी बिरुवाबीचको फरक, बिरुवा कसरी बढ्छ र प्रजनन गर्छ, तथा क्यानाबिनोइड्स र टर्पिन्स कहाँ उत्पादन हुन्छन् भन्ने बुझ्नुभएको छ।
क्यानाबिसले मानव शरीरसँग कसरी अन्तरक्रिया गर्छ, यसको असर किन व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छ, र एउटै बिरुवाबाट कसरी धेरै फरक उत्पादन बन्न सक्छन् भन्ने पनि तपाईंले देख्नुभयो।
याद राख्नुपर्ने ६ कुरा
बिरुवा
राजनीति, औषधि वा व्यवसायको कुरा गर्नुअघि बिरुवाको आधारभूत विज्ञानबाट सुरु गर्नुहोस्।
रसायन
क्यानाबिसमा धेरै प्रकारका यौगिक हुन्छन्। THC तीमध्ये एउटा मात्र हो।
व्यक्ति
एउटै क्यानाबिस उत्पादनले फरक व्यक्तिलाई फरक असर गर्न सक्छ।
प्रयोगको उद्देश्य
खाना, रेशा, औषधि, परम्परागत प्रयोग र मनोप्रभावका लागि गरिने प्रयोग एउटै कुरा होइनन्।
उत्पादन
उपभोक्तासम्म कस्तो उत्पादन पुग्छ भन्ने कुरा बाली काटेपछि बिरुवालाई कसरी प्रशोधन र तयार गरिन्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ।
कानुन
क्यानाबिसलाई कसरी परिभाषित र नियमन गरिन्छ भन्ने कुरा तपाईं कहाँ हुनुहुन्छ र बिरुवा वा उत्पादन कुन प्रयोजनका लागि प्रयोग हुँदैछ भन्नेमा निर्भर हुन्छ।
अहिले नै क्यानाबिसबारे सबै कुरा जान्नुपर्दैन। अब तपाईंलाई कहाँबाट सुरु गर्ने भन्ने थाहा छ।
कक्षा ०१ पूरा भयो
क्यानाबिसलाई बुझौं
अर्को → कक्षा ०२
इतिहासमा क्यानाबिस
कक्षा ०१
छोटो परीक्षा
१० वटा प्रश्नबाट आफूले बुझेको कुरा हेरौं।
१० प्रश्न · करिब ३ मिनेट · फेरि दिन सकिने
१. क्यानाबिस बुझ्न सुरु गर्ने सबैभन्दा राम्रो ठाउँ कुन हो?
A. क्यानाबिससम्बन्धी कानुन
B. क्यानाबिस एउटा बिरुवाको रूपमा
C. क्यानाबिसका उत्पादनहरू
D. क्यानाबिस व्यवसाय
२. हेम्प र गाँजाबारे तलका मध्ये कुन भनाइ सबैभन्दा सही हो?
A. यी एकअर्कासँग सम्बन्ध नभएका दुई फरक बिरुवा हुन्।
B. हेम्प सधैं भाले र गाँजा सधैं पोथी हुन्छ।
C. यिनीहरूबीचको भिन्नता प्रायः कानुनी परिभाषा, रासायनिक संरचना र प्रयोगको उद्देश्य अनुसार गरिन्छ।
D. हेम्पमा क्यानाबिनोइड्स हुँदैनन्।
३. क्यानाबिस बिरुवाको कुन भागमा क्यानाबिनोइड्स र सुगन्धित यौगिकहरूसँग सम्बन्धित धेरैजसो रेजिन उत्पादन हुन्छ?
A. जरा
B. डाँठ
C. पोथी फूल
D. बीउ
४. भाले र पोथी क्यानाबिस बिरुवाबीचको एउटा आधारभूत भिन्नता के हो?
A. भाले बिरुवाले पराग उत्पादन गर्छ।
B. पोथी बिरुवामा फूल लाग्दैन।
C. भाले बिरुवामा पात हुँदैन।
D. पोथी बिरुवाले बीउ उत्पादन गर्न सक्दैन।
५. धेरै क्यानाबिनोइड्स र टर्पिनहरू कहाँ उत्पादन र भण्डारण हुन्छन्?
A. जरामा
B. ग्रन्थियुक्त ट्राइकोमहरूमा
C. बीउमा
D. डाँठका रेशाहरूमा
६. एन्डोक्यानाबिनोइड प्रणाली (ECS) के हो?
A. क्यानाबिसमा मात्र पाइने प्रणाली
B. मानव शरीरमा रहेको, क्यानाबिनोइड संकेतहरूसँग अन्तरक्रिया गर्ने जैविक प्रणाली
C. THC को अर्को नाम
D. क्यानाबिसबाट तत्व निकाल्ने विधि
७. एउटै क्यानाबिसले दुई व्यक्तिलाई किन फरक असर गर्न सक्छ?
A. क्यानाबिस प्रयोग गर्ने व्यक्तिअनुसार यसको रासायनिक संरचना सधैं परिवर्तन हुन्छ
B. यसको असर व्यक्ति, उत्पादन, मात्रा, प्रयोग गर्ने तरिका र वातावरणमा निर्भर हुन सक्छ
C. उमेरले मात्र यसको असर निर्धारण गर्छ
D. क्यानाबिसले सबैलाई उस्तै असर गर्छ
८. इतिहासमा क्यानाबिसको प्रयोग के–केका लागि भएको छ?
A. नशाका लागि मात्र
B. औषधिका लागि मात्र
C. रेशाका लागि मात्र
D. खाना, रेशा, औषधि, परम्परागत प्रयोग र नशाका लागि
९. बाली काटिसकेपछि के गरिन्छ भन्ने कुरा किन महत्त्वपूर्ण हुन्छ?
A. अन्ततः उपभोक्तासम्म कस्तो उत्पादन पुग्छ भन्ने निर्धारण गर्न सक्छ
B. सुकाएपछि क्यानाबिस प्रयोग गर्न सकिँदैन
C. बाली काट्दा क्यानाबिनोइडहरू नष्ट हुन्छन्
D. काटिएको सबै क्यानाबिस एउटै उत्पादन बन्छ
१०. तलका मध्ये कुन भनाइले कक्षा ०१ लाई सबैभन्दा राम्रोसँग समेट्छ?
A. क्यानाबिसलाई मुख्य रूपमा कानुनको आधारमा बुझ्नुपर्छ
B. क्यानाबिसबारे जान्नुपर्ने सबै महत्त्वपूर्ण कुरा THC ले नै बताउँछ
C. पहिले बिरुवालाई बुझ्नुहोस्, त्यसपछि यसको रसायन, प्रयोग, असर, उत्पादन र नियमन बुझ्नुहोस्
D. क्यानाबिस एउटै मुख्य उद्देश्य भएको बिरुवा हो
नतिजा
८–१० सही भए:
उत्कृष्ट। आधार तयार भयो।
तपाईंले कक्षा ०१ का मुख्य कुराहरू बुझ्नुभएको छ।
कक्षा ०१ पूरा भयो
क्यानाबिस बुझौं
अर्को → कक्षा ०२
इतिहासमा क्यानाबिस
५–७ सही भए:
लगभग पुग्नुभयो। मुख्य कुराहरू तपाईंले बुझ्नुभएको छ। छुटेका प्रश्नहरू फेरि हेर्नुहोस् र पुनः प्रयास गर्नुहोस्।
कक्षा ०१ फेरि हेर्नुहोस् →
ज्ञान जाँच फेरि गर्नुहोस् →
०–४ सही भए:
फेरि एकपटक हेर्नुहोस्। यहाँ गलत उत्तरको कुनै दण्ड छैन र प्रयासको पनि कुनै सीमा छैन। कक्षा ०१ मा फर्कनुहोस्, आधारभूत कुराहरू फेरि हेर्नुहोस् र तयार भएपछि पुनः प्रयास गर्नुहोस्।
कक्षा ०१ मा फर्कनुहोस् →
आफ्नो उत्तर जाँच्नुहोस्
१ B · २ C · ३ C · ४ A · ५ B · ६ B · ७ B · ८ D · ९ A · १० C